το τέλος του δικομματισμού ή ένας νέος κύκλος του;

Οι πολυπόθητες εκλογές πλησιάζουν!

Σε έναν περίπου μήνα απο σήμερα, οι Ελληνες θα κληθούν να αποφασίσουν για τους κυβερνήτες τους, στις πιό κρίσιμες εκλογές απο την μεταπολίτευση. Στίς εκλογές, που ίσως ολοκληρώσουν τον κύκλο της μεταπολίτευσης και σηματοδοτήσουν έναν νέο κύκλο της πολιτικής ζωής της χώρας.

Οι μέχρι τώρα δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι Ελληνες έχουν αποφασίσει να γυρίσουν αυτή την σελίδα στην ιστορία και να αφήσουν πίσω τον δικομματισμό που μόνο κακά έφερε στην χώρα. Να ψηφίσουν νέα κόμματα ή κόμματα που δεν κυβέρνησαν και να εκλέξουν ανθρώπους που δεν συσχετίσθηκαν με το κακό παρελθόν.

Θα το κάνουν όμως ;

Μιά και μόνο ματιά στην ιστορία αυτού του τόπου, θα αφήσει πολλά ερωτηματικά. Διότι ο δικομματισμός στην σύγχρονη Ελλάδα είναι ένα διαχρονικό φαινόμενο που επαναλλαμβάνεται σε κύκλους των 30-40 ετών και πάντα με καταστροφικά αποτελέσματα.

Η αντιπαράθεση των "κυβερνητικών" (Μαυροκορδάτος, Μιαούλης κλπ) και "αντικυβερνητικών" (Κολοκοτρώνης) λίγο μετά την απελευθέρωση, οδήγησε στους εμφυλίους πολέμους του 1823-25 και την 1η πτώχευση, που παραλίγο να κοστίσουν την ύπαρξη αυτού του κράτους. Παράλληλα, έδωσε την δυνατότητα στις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής να επιβάλλουν ξενόφερτη βασιλεία (Οθωνας) ώς λύση για την διατήρηση του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους.

Ο δικομματισμός μεταξύ των κομμάτων του Τρικούπη και του Δελληγιάννη οδήγησε στην πτώχευση του 1893 και την επιτήρηση για περισσότερα απο 15 χρόνια απο το ΔΝΤ της εποχής που ισχυροποίησε την Βρετανική επικυριαρχία στην Ελλάδα.

Λίγα χρόνια μετά, ο δικομματισμός μεταξύ Βενιζελικών και Βασιλικών οδήγησε στον εθνικό διχασμό και την μικρασιατική καταστροφή του 1922 και στην συνέχεια, στην πτώχευση του 1932. Οι Εγγλέζοι παρέμεναν εδώ και επέβαλλαν τις επιλογές τους (1ος παγκόσμιος πόλεμος, εκστρατεία της Καλίπολης κλπ).

Ο εμφύλιος 1945-49 ξεπέρασε τα στοιχεία του πολιτικού δικομματισμού (εκλογές, ρουσφέτια κλπ) και οδήγησε τους δύο αντίπαλους πόλους σε ένοπλη σύγκρουση με καταστροφικά αποτελέσματα. Ομως, η πιό αρνητική συμβολή του ήταν ότι έβαλε τις βάσεις για τους δικομματισμούς που ακολούθησαν (Λαϊκό κόμμα-κόμμα Φιλελευθέρων και στην συνέχεα Ενωση Κέντρου-ΕΡΕ) που οδήγησαν στην βία και νοθεία του 1961 και στην δικτατορία του 1967 αλλά κυρίως απομόνωσαν την χώρα, την εποχή που η υπόλοιπη Ευρώπη αναπτυσσόταν και διαμόρφωνε το κοινωνικό κράτος των επόμενων δεκαετιών.

Ο δικομματισμός του ΠΑΣΟΚ με την ΝΔ, που όλοι ζήσαμε, οδήγησε στην τελευταία πτώχευση της χώρας και ξανά σε επιτήρηση απο ξένους, ενώ στέρησε απο την Ελλάδα την δυνατότητα δημιουργίας σύγχρονου κράτους πρόνοιας και ανταγωνιστικής οικονομίας, χάνοντας ακόμα μία ευκαιρία οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης.

Δυστυχώς, η πολιτική ιστορία της σύγχρονης Ελλάδος είναι γεμάτη απο πολιτικούς κύκλους αντιπαράθεσης προσωποπαγών κομμάτων, οι οποίοι έκλειναν πάντα με μιά καταστροφή που οδηγούσε τους πολίτες στην δυστυχία και τίς εκάστοτε Μεγάλες Δυνάμεις σε επιβολή επιτήρησης και επικυριαρχίας στη χώρα. Και τα κόμματα-πρόσωπα είχαν πάντα ονοματεπώνυμο.

Και εδώ ξεκινά το πρόβλημα, διότι για να λειτουργήσει ό δικομματισμός υπάρχει μία βασική προϋπόθεση. Η στήριξη του απο τους πολίτες. Η οποία στην Ελλάδα ήταν πάντα απλόχερη, απόλυτη και με πάθος. Και ενώ πάντα, ο δικομματισμός ξεκινούσε με μιά "υγιή" ιδεολογική αντίθεση, συνήθως κατέληξε σε πελατειακές σχέσεις, ρουσφέτια και διαφθορά. Τα οποία ευνοούσαν κάποιους (μερικούς, πάρα πολύ), όμως δεν άφηναν την χώρα να προχωρήσει και να αναπτυχθεί και διαιώνιζαν τον κύκλο της δυσπιστίας των πολιτών στους κυβερνήτες του.

Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα είναι ότι οι Ελληνες σχεδόν πάντα έδειχναν αδυναμία να δώσουν τέλος, με πολιτικούς όρους (μέσω εκλογών), στους κύκλους αυτούς του δικομματισμού, παρ' όλα τα δεινά που τους είχαν επιφέρει και σχεδόν πάντα οι κύκλοι αυτοί τελείωναν απο εξωγενείς παραγοντες είτε μέσω της επιβολής δικτατορίας είτε εξ' αιτίας κάποιου σημαντικού ιστορικού γεγονότος (παγκόσμιοι πόλεμοι).

Γιατί τέτοια αδυναμία οι Ελληνες; Οι τόσο ευέλικτοι και προσαρμοστικοί Ελληνες, αδυνατούν να αλλάξουν κάτι που τους καταστρέφει; Μέχρι στιγμής, μάλλον ναί. Και όποιος νομίζει ότι εξαπατώνται από τους πολιτικούς κάνει λάθος, διότι οι Ελληνες είμαστε ένας έξυπνος λαός που κουβαλά σοφία αιώνων. Απλά, βολευόμαστε στο προσωπικό μας συμφέρον και δείχνουμε απροθυμία να ονειρευτούμε μαζί. Ο κάθε ένας ονειρεύεται μόνος του.

Για να δούμε, πώς θα λειτουργήσουμε αυτή την φορά; Θα υπερβούμε το κακό παρελθόν μας και θα εμπιστευτούμε το κοινό μας μέλλον ή ο κάθε ένας θα ξανασκεφθεί το μικροσυμφέρον του και θα κάνει την κολωτούμπα;

γιατί φοβάμαι τις κωλοτούμπες, ειδικά όταν προέρχονται από έναν ολόκληρο λαό.

και μετά, τί;

Καθώς η κυβέρνηση Παπανδρέου πναίει τα λοίσθια και μετρά ώρες ζωής, είναι σαφές ότι οι εταίροι μας αγωνιούν για την διασφάλιση της υπογραφής της δανειακής σύμβασης της 27ης Οκτωβρίου, από την διάδοχη κυβέρνηση , ώστε να μην κινδυνεύσει το ευρώ, ενώ παράλληλα, επεξεργάζονται τις επιπτώσεις απο πιθανή έξοδο (οικειοθελή ή όχι) της Ελλάδος απο την ευρωζώνη.

Οι εταίροι μας στην Ευρωζώνη, έχουν δηλώσει επανειλημμένως , ότι ο μόνος τρόπος για να ξεπερασθεί αυτή η κρίση είναι η εφαρμογή ενός "πακέτου σωτηρίας" της Ελλάδος, το οποίο θα περιέχει προνομιακή οικονομική στήριξη της Ελλάδος, με δάνεια μακράς διάρκειας και χαμηλού επιτοκίου αλλά με ταυτόχρονη ανάληψη δεσμεύσεων απο τη χώρα μας σε συγκεκριμένα διαρθρωτικά και δημοσιονομικά μέτρα. Είναι σαφές δε για αυτούς, ότι δάνεια χωρίς μέτρα δεν θα δωθούν. Σε αυτό το πακέτο σωτηρίας κατέληξαν στις 27 Οκτωβρίου, θεσπίζοντας την αντίστοιχη δανειακή σύμβαση.

Η μεγάλη αποτυχία της κυβέρνησης Παπανδρέου ήταν η αδυναμία της να εφαρμόσει τά διαρθρωτικά μέτρα του 1ου μνημονίου (φοροδιαφυγή, διαφθορά, άνοιγμα επαγγελμάτων, σπατάλες δημοσίου, κλείσιμο άχρηστων οργανισμών, αποκρατικοποιήσεις κλπ) τα οποία θα μείωναν το έλλειμμα και θα έδιναν στον Ελληνικό λαό, αίσθημα δικαιότερης κατανομής των βαρών. Αντ' αυτού, η κυβέρνηση προσπάθησε να συγκρατήσει το έλλειμμα με φόρους και μειώσεις μισθών- συντάξων, μέτρα που αύξησαν την ύφεση, την ανεργία και το αίσθημα αδικίας στην Ελληνική κοινωνία. Η αδυναμία αυτή, μείωσε την αξιοπιστία της χώρας μας στο εξωτερικό και απέδειξε περίτρανα τις δεσμεύσεις του πολιτικού μας συστήματος με συγκεκριμένα συμφέροντα (φοροδιαφυγή, διαφθορά), την αναποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης (γραφειοκρατία, πολυνομία) και την σαθρότητα της πραγματικής μας οικονομίας. Κυρίως όμως, απέδειξε ότι η ανάπτυξη της χώρας, τα τελευταία 30 χρόνια, στηρίχθηκε σε νοσηρά συμπλέγματα κράτους-πολιτικών-επιχειρηματιών-πολιτών, τα οποίο κινδυνεύουν να αποσυνδεθούν με την παραμικρή αλλαγή και να διαρρήξουν πλήρως τον κοινωνικό ιστό της χώρας.

Με πιο απλά λόγια, δεν μπορείς πιά να αλλάξεις τίποτα σε αυτή την χώρα, χωρίς τραγικές συνέπειες, καθώς πολλές οικονομικές ή κοινωνικές ομάδες στηρίζουν την επιβίωση τους, στην στρεβλή ανάπτυξη της Ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας. Δυστυχώς στην χώρα μας, αν βγάλεις το σαθρό αυτό κράτος από την μέση, τα πάντα καταρρέουν. Ας αναλογισθούμε, πόσοι απο εμάς ζούμε άμεσα (δημόσιοι υπάλληλοι, συμβασιούχοι, ωρομίσθιοι κλπ) ή έμμεσα (κρατικοδίαιτες εταιρείες) από το κράτος και πόσα επαγγέλματα αναπτύχθηκαν ή υπερδιογνώθηκαν για να συντηρούν την γραφειοκρατία και τις αδυναμίες αυτού του κράτους; Πόσες άραγε απο τις εταιρείες και τις βιομηχανίες μας θα επιζούσαν, αν ξαφνικά σταματούσαν οι πλεονάζουσες κρατικές προμήθειες, οι ευνοϊκές νομοθεσίες και ρυθμίσεις, οι επιδοτήσεις, ο χρηματισμός και αναγκαζόταν να λειτουργήσουν με κανόνες υγιούς ανταγωνισμού;

Πόσοι άραγε, απο εμάς θα μέναμε άνεργοι, αν ξαφνικά άρχισε να λειτουργεί σωστά το Ελληνικό κράτος; Δυστυχώς, πάρα πολλοί και αυτό δυσκολεύει την λύση.

Η στρεβλή αυτή ανάπτυξη, σε συνδυασμό με το χρήμα που εισέρευσε απο την ΕΟΚ και τα φθηνά δάνεια του ευρώ, οδήγησε την χώρα μας σε μείωση της παραγωγής και αύξηση της κατανάλωσης. Απο εξαγωγέας αγροτικών προιόντων το 1980 (+1% ΑΕΠ) φτάσαμε να εξαρτάται η διατροφή μας απο εισαγωγές τροφίμων (6 δις ευρώ το 2010). Τα διάσημα ελληνικά παπούτσια και ρούχα εξαφανίσθηκαν απο τίς ξένες αγορές, όπως και τα ελληνικά μεταλλεύματα, τσιμέντα, λιπάσματα κλπ. Πλέον, δεν παράγουμε παρά ελάχιστα προϊόντα και αυτά μη ανταγωνιστικά.

Η χώρα μας υπέκυψε σε μεγαλύτερο βαθμό απο άλλες χώρες της περιφέρειας στα κελεύσματα της νέας τάξης πραγμάτων. Ο παγκοσμιοποιημένος νεοφιλελευθερισμός βρήκε στην Ελλάδα ένθερμους υποστηρικτές και μηδενική αντίσταση. Αγκαλιάσαμε εύκολα την επίπλαστη ευημερία του μεταπρατισμού και της υπερκατανάλωσης χωρίς πολλές σκέψεις, ίσως γιατί ήταν το όνειρο πολλών γενεών. Και φυσικά, κάποιοι εκμεταλλεύθηκαν το όνειρο και ασέλγησαν εύκολα στις ελπίδες μας. Η χώρα οδηγήθηκε σταδιακά στην πλήρη εξάρτηση από το εξωτερικό, καθώς εκτός απο τα δάνεια, χρειαζόμαστε σήμερα και τα αγαθά που θα αγοράσουμε με αυτά. Μας δανείζουν για να αγοράζουμε τα προϊόντα τους. Εμείς απλά, τα πουλάμε ο ένας στον άλλον και τα καταναλώνουμε.

Στο αδιέξοδο αυτό, συνειδητοποιώ, ότι ο κάθε λαός είναι υπεύθυνος για την ιστορία του γιατί δεν υπάρχουν εξαπατημένοι λαοί αλλά μόνο εφησυχασμένοι λαοί! Τώρα, ο κάθε ένας από εμάς καλείται να διαχειρισθεί μόνος του το μέλλον του, ακόμα και αν συμμετέχει σε ομάδες, κόμματα ή συνδικάτα, καθώς κάθε συλλογική υπόσταση στην Ελλάδα έχει πιά περιορισμένες δυνατότητες.

Η κυβέρνηση Παπανδρέου ψηφίσθηκε από τον Ελληνικό λαό για να κάνει υπερβάσεις και να σπάσει συντεταγμένα και οργανωμένα τά συμπλέγματα της Ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας. Αντί αυτού όμως, προτίμησε την εύκολη λύση της "επίθεσης" στην ίδια την κοινωνία , δηλώνοντας με αυτό τον τρόπο ότι είναι αναπόσπαστο μέρος αυτών των συμπλεγμάτων.

Ας μην έχουμε λοιπόν αυταπάτες, κανείς δεν θα μας χαρίσει τίποτα! Είμαστε υποχρεωμένοι, να ανασυντάξουμε την χώρα μας, αξιοποιώντας το περιβάλλον και κάνοντας επιτέλους τις σωστές επιλογές.

Την περίοδο αυτή η διαπραγματευτική ισχύς της χώρας μας έχει μειωθεί στο ελάχιστο, σε σχέση με δύο χρόνια πρίν. Αναδιαπραγμάτευση της δανειακής σύμβασης, παίρνοντας τα δανεικά αλλά χωρίς μέτρα, δεν νομίζω ότι είναι πλέον εφικτή. Εξοδος απο την ευρωζώνη και επιστροφή στην δραχμή θα είναι καταστροφική και θα οδηγήσει σε βαρύτερα μέτρα απο αυτά της δανειακής σύμβασης της 27ης Οκτωβρίου, καθώς το κράτος θα αυξήσει τα ελλείματα του. Ολα τα εισαγόμενα αγαθά θα ακριβήνουν. Τα "ασημικά" θα πουληθούν ακόμα φθηνότερα, σε δραχμές. Αντί για μείωση μισθών θα έχουμε πολλαπλάσια αύξηση των τιμών.

Η λύση είναι μία. Προσκόληση στό άρμα του ευρώ με νύχια και με δόντια. Υπογραφή της δανειακής σύμβασης απο την νέα κυβέρνηση και προσπάθεια βελτίωσης της στην πορεία. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να ξεκινήσει η προσπάθεια ανασυγκρότησης της χώρας:

1. Σχεδιασμός ενός μακροχρόνιου οικονομικού μοντέλλου ανάπτυξης που να στηρίζεται στην παραγωγή και εξαγωγές, στον τουρισμό και την ενέργεια.
2. Δημιουργία ενός σταθερού και απλού φορολογικού περιβάλλοντος που να ευνοεί την ανάπτυξη, καθώς και των μηχανισμών ελέγχου του.
3. Πλήρης αναδιοργάνωση της δημόσιας διοίκησης στην βάση της αποτελεσματικότητας.
4. Ρήξη με προνομιούχες ομάδες για την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, διαφθοράς, κλείσιμο άχρηστων οργανισμών κλπ ενέργειες στην κατεύθυνση βελτίωσης των δημοσιονομικών με στόχο τον σταδιακό περιορισμό των φορολογικών επιδρομών.

Σε λίγες ημέρες θα έχουμε μιά νέα κυβέρνηση, πιθανότατα πολυκομματική. Ας φροντίσουμε να πάρουν από την αρχή το μήνυμα του τί πρέπει να κάνουν και τι θα συμβεί αν δε το κάνουν. Ο πόνος είναι βέβαιος, τουλάχιστον να είναι δίκαιος και ανάλογος της συμμετοχής του καθενός απο εμάς στην κατάρρευση της χώρας. Και κυρίως να πιάσει τόπο!

μήπως τον παρεξηγήσαμε;

Μήπως τελικά το παρεξηγήσαμε το παληκάρι;

Μήπως είχε σχέδιο και μάλιστα σατανικό για να βγάλει την χώρα απο την κρίση; Μήπως, οι ενέργειες των προηγούμενων δύο χρόνων, για τις οποίες τον βρίζαμε και τον θεωρούσαμε ανίκανο ήταν στην πραγματικότητα ένα προσεκτικά οργανωμένο σχέδιο για την διάλυση του παγκόσμιου καπιταλισμού, που τελικά ευθύνεται για την κρίση;

Λέτε τελικά ο αρχηγός να είναι πραγματικά σοσιαλιστής και μάλιστα από τους πιο γνήσιους, που ακολουθούν πιστά τις αρχές του Λενινισμού, όπως αυτή που περιγράφει ότι το σύστημα διαβρώνεται απο τα μέσα; Μήπως όλοι οι Ελληνες σε λίγα χρόνια θα νοιώθουμε υπερήφανοι που συμμετείχαμε στο γκρέμισμα του μισητού χρηματοπιστωτικού συστήματος που ποδηγετούσε τον πλανήτη; Λέτε να έχει έτοιμο και το οικονομικο-πολιτικο-κοινωνικό σύστημα που θα αντικαταστήσει τον καπιταλισμό ;

Αρχίζω να υποψιάζομαι πώς ναί! Πώς αλλοιώς εξηγείται η δυσφορία όλων των ηγετών, ο τρόμος των τραπεζιτών και των αγορών και ο αιφνιδιασμός όλου του πλανήτη.

Μήπως τελικά ο Γιώργιος Παπανδρέου ο Β', ο μέχρι χθές Γιωργάκης, είναι τελικά ο ηγέτης που περίμενε αυτή η χώρα εκατοντάδες χρόνια για να την οδηγήσει στην θέση που της αξίζει στην ιστορία;

Μήπως όλοι εμείς τον αδικήσαμε γιατί δεν είχαμε το βάθος της σκέψης του και την διορατικότητά του;

Λέω, μήπως!

οι τελευταίοι σπασμοί

Με έκπληξη, παρακαλούθησα χθές το βράδυ, τον απίστευτο πρωθυπουργό μας, να αναγγέλει την διενέργεια δημοψηφίσματος για την επικύρωση της "δανειακής σύμβασης" και μάλιστα, αφού ολοκληρωθεί η σύνταξή της, δηλαδή το νωρίτερο σε 2,5 μήνες.

Η ανακοίνωση αυτή αιφνιδίασε, όχι μόνο τους Ελληνες, αλλά και τους ξένους ηγέτες και τραπεζίτες, οι οποίοι μίλησαν γιά "ελληνική απάτη" που υπονομεύει την συμφωνία της 27ης Οκτωβρίου. Η είδηση κυκλοφόρησε αμέσως σε όλο τον πλανήτη και οι επιπτώσεις της (πτώση ευρώ κατά 5%, πτώση όλων των χρηματιστηρίων, δηλώσεις περί ανασφάλειας και νευρικότητας από τις Βρυξέλλες) με έκαναν να σκεφτώ ότι είχα παρεξηγήσει αυτό το παλληκάρι. Μπορεί να καταστρέψει, όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και ολόκληρο τον πλανήτη!

Η απόφαση του, θεωρώ ότι είναι:

άκαιρη, καθώς αν ενδιαφερόταν για την γνώμη μας έπρεπε να την ζητήσει δύο χρόνια πρίν (πρίν την υπογραφή του μνημονίου),

ανήθικη, καθώς μόλις πρίν από τρείς ημέρες, συμφώνησε με τους εταίρους της ΟΝΕ,

βλακώδης, καθώς πιστεύει ότι θα εγκλωβίσει τους αγανακτισμένους Ελληνες να στηρίξουν έμεσα την κυβέρνηση του,

επικίνδυνη, καθώς το διάστημα μέχρι το δημοψήφισμα είναι πολύ μεγάλο και οι "αγορές" δεν αντιδρούν με χρόνο ΠαΣοΚ,

εκβιαστική, καθώς προσπαθεί να συνδέσει την παραμονή του στην εξουσία με το μέλλον της χώρας,

αναποτελεσματική, καθώς είναι πολύ αργά για να πιέσει ή εκβιάσει τους ξένους ηγέτες για ηπιότερους όρους προσαρμογής

αλλά κυρίως είναι

τυχοδιωκτική, καθώς το πιθανότερο αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος θα είναι ΟΧΙ και οι επιπτώσεις για την χώρα απρόβλεπτες.

Είναι προφανές ότι το ερώτημα του δημοψηφίσματος θα είναι εκβιαστικό, συνδέοντας την αποδοχή της "δανειακής σύμβασης" με την παραμονή στο ευρώ. Ομως, το καμάρι μας ξεχνάει ότι οι περισσότεροι πολίτες, παρόλο που είναι υπέρ της παραμονής στο ευρώ και αρκετοί υπέρ της "δανειακής συμβασης", δεν εμπιστεύονται την εφαρμογή της απο την κυβέρνηση του. Τι θα ψηφίσουν λοιπόν αυτοί ; Μάλλον θα ψηφίσουν ΟΧΙ, διότι όταν κατά την διάρκεια μιάς κρίσης θέτεις στον λαό ένα ερώτημα, δεν απαντάει στο ερώτημα, αλλά σε αυτόν που το θέτει.

Είναι επίσης προφανές, ότι η κυβέρνηση έχει χάσει, εδώ και καιρό, την λαϊκή νομιμοποίηση και οι τελευταίες της κινήσεις υπαγορεύονται απο πανικό και υπεροψία. Ο Γεωργάκης πρέπει να αντιληφθεί ότι η κυβέρνηση του αργοπεθαίνει και αυτός απλά προκαλεί του τελευταίους της σπασμούς.

Ο Ελληνικός λαός δεν χρειάζεται απο μηχανής σωτήρες και είναι πιά αρκετά ώριμος για να ξέρει τι θα τον σώσει και ποιός θα τον σώσει!

περί διαγραφής των χρεών

Η αρχή της δημιουργίας του πρώτου χρέους χάνεται στα βάθη της ιστορίας, καθώς η έννοια του χρέους είναι συνυφασμένη με τη ανθρώπινη δραστηριότητα.

Τα πρώτα χρέη εκτιμάται ότι άρχισαν να εμφανίζονται παράλληλα με την εμφάνιση της γεωργίας και την μόνιμη εγκατάσταση των πρωτόγονων ανθρώπων (περίπου 10.000 π.Χ.) καθώς η μέχρι τότε νομαδική ζωή χαρακτηριζόταν από το ομαδικό κυνήγι και το μοίρασμα της τροφής σε όλα τα μέλη της ομάδας. Η ανάπτυξη της γεωργίας εμφάνισε τα πρώτα σημεία άνισης κατανομής της τροφής, καθώς κάποιοι από τους πρώτους αγρότες ήταν παραγωγικότεροι από τους υπόλοιπους ή είχαν στην διάθεση τους περισσότερη γη ή εργαλεία, με αποτέλεσμα αυτοί να έχουν πλεόνασμα τροφής και κάποιοι άλλοι έλλειμμα. Αυτή η ανισότητα οδήγησε μάλλον στα πρώτα δάνεια (τροφής) και άρα στα πρώτα χρέη.

Η διαγραφή των χρεών ήταν επίσης μία πρακτική που χάνεται στα βάθη της ιστορίας, καθώς εξισορροπούσε τις ανισότητες και απέτρεπε συγκρούσεις μέσα στην κοινότητα, ειδικά όταν οι οφειλέτες θεωρούσαν ότι το χρέος ήταν προϊόν αυθαιρεσίας η αδικίας.

Ακόμα και η λέξη χρέος, είναι λέξη που ανάγεται στην κλασική αρχαιότητα και παράγεται από το αρχαίο απρόσωπο ρήμα χρη, από το οποίο προέρχονται και οι λέξεις χρήμα, χρήσιμος, χρησιμοποιώ κλπ αλλά και η λέξη χρεοκοπία, ως παράγωγο του χρέους, όπως και οι λέξεις χρεόγραφο, χρεολύσιο, χρεοστάσιο κλπ. Αντίστοιχα, η έννοια του χρέους εμφανίζεται αρκετά πρώιμα και στα λατινικά με την λέξη fallere, με καταγωγή από το ελληνικό σφάλλω, από την οποίαν προέρχονται η ιταλική fallire – fallimento , η αγγλική default κλπ.

Τα χρέη αυξάνονται με την επινόηση του τόκου (τίκτω = γεννώ) που συναντάται ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. στην Μεσοποταμία και αποδίδεται στον κίνδυνο μη επιστροφής του χρέους από τον οφειλέτη αλλά υποκρύπτει την ανθρώπινη απληστία και διάθεση απόκτησης πλούτου. Το ύψος του τόκου οριζόταν αυθαίρετα από τον δανειστή, βασιζόμενος στο μέγεθος της ανάγκης του δανειζόμενου και εύκολα δημιουργούσε την αίσθηση της αδικίας στους οφειλέτες και την έννοια του επαχθούς χρέους.

Τα χρέη μεταξύ των ιδιωτών πολλαπλασιάζονται με την επινόηση του χρήματος ως μέσου ανταλλαγής αγαθών (Αργος 7ος π.Χ. αιώνας) καθώς διευκολύνεται ο δανεισμός χρήματος, δηλαδή νομισμάτων, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πολλαπλούς σκοπούς. Όμως το χρήμα (νόμισμα) δεν έχει σταθερή ισοτιμία με συγκεκριμένα αγαθά (πχ. μία κότα, ένα κιλό σιτάρι) και η κάθε μείωση της ζήτησης αγαθών (πχ. λόγω υπερπαραγωγής) μείωνε την αντιστοιχία τους σε χρήμα και συνοδευόταν από αδυναμία πληρωμής των χρεών.

Η αύξηση των χρεών αφορούσε συνήθως μία ολόκληρη κοινωνική ομάδα (πχ. αγρότες) ή φυλή (άγονη περιοχή) και σχετιζόταν με κλιματικές ή γεωπολιτικές αλλαγές (μετακινήσεις πληθυσμών, πόλεμοι) με αποτέλεσμα να δημιουργούνται κατά περιόδους μεγάλες ομάδες εξαθλιωμένων οφειλετών που είχαν την πεποίθηση του επαχθούς και άδικου χρέους. Στις περιπτώσεις αυτές η εξέγερση και η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού ήταν πολύ κοντά.

Η διαγραφή των χρεών τα αρχαία χρόνια γινόταν με διατάγματα που εξέδιδαν οι κυβερνήτες (φύλαρχοι, βασιλείς, αυτοκράτορες κλπ) και αφορούσαν είτε χρέη ιδιωτών προς την κοινότητα - κράτος (αδυναμία πληρωμής φόρων) είτε χρέη μεταξύ ιδιωτών. Οι αιτιολογίες που χρησιμοποιούσαν οι κυβερνήτες για την διαγραφή των χρεών, κυμαίνονταν από θρησκευτικές επιταγές (φιλευσπλαχνία, αλληλεγγύη) ή θεόσταλτα φυσικά φαινόμενα έως και επίκληση αδικίας εκ μέρους των δανειστών, όμως η πραγματική αιτία ήταν η ο κατευνασμός και η διαφύλαξη της κοινότητας-κράτους από εξεγέρσεις των οφειλετών οι οποίες μπορεί να έθιγαν ακόμα και την εξουσία τους.

Τα αρχαία χρόνια, η διαγραφή χρεών ήταν συνυφασμένη με την απελευθέρωση των δούλων από χρέη, καθώς η απώλεια της ελευθερίας και η μετατροπή του οφειλέτη σε δούλο του δανειστή, ήταν συνηθισμένη πρακτική σε πολλές περιοχές του αρχαίου κόσμου.

Οι πρώτες αναφορές σε διαγραφές χρεών και απελευθέρωση δούλων λόγω χρεών συναντώνται στην Μεσοποταμία ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ. Ο κώδικας της Νούζι, γραμμένος σε σφηνοειδή γραφή, ορίζει τα 50 έτη ως το ανώτατο διάστημα δουλείας που μπορεί να δουλεύει κάποιος για χρέη στην αρχαία Βαβυλώνα.

Ο κώδικας του Χαμουραμπί (1792-1750 π.Χ. ) περιλαμβάνει κεφάλαια που αφορούν στον διακανονισμό των χρεών με την δουλεία, ορίζοντας τον χρόνο δουλείας ανάλογα με το ύψος και το είδος του χρέους, τον οποίον μειώνει στο μισό σε σχέση από ότι εφαρμοζόταν έως τότε.

Ο μεταγενέστερος Βαβυλώνιος βασιλεύς Αμισσαντούκα (1646-1626 π.Χ) με διάταγμά του, που αναφέρεται ως «πράξη δικαιοσύνης και αμεροληψίας», χαρίζει τα χρέη των υπηκόων της χώρας, απελευθερώνει τους δούλους και επιστρέφει τις ιδιοκτησίες στους αρχικούς τους ιδιοκτήτες.

Οι Εβραίοι είχαν θεσπίσει το Ιωβηλαίο έτος, το οποίο γιόρταζαν κάθε 50 χρόνια και κατά την διάρκεια του απελευθερωνόταν όλοι οι δούλοι και επέστρεφε στους ιδιοκτήτες η περιουσία που είχε υποθηκευτεί τα προηγούμενα 50 χρόνια για χρέη. Στόχος του Ιωβηλαίου ήταν να διατηρήσει άθικτη την περιουσία και τον πληθυσμό της κάθε φυλής του Ισραήλ από την πιθανή επικυριαρχία της διπλανής φυλής λόγω δυσπραγίας ή ακόμα και ανικανότητας, αποφεύγοντας έτσι τις πολεμικές συγκρούσεις μεταξύ των φυλών.

Αντίστοιχα, οι Φαραώ της Αιγύπτου είχαν θεσπίσει απελευθερώσεις δούλων και διαγραφές χρεών των υπηκόων ήδη από τον 16ο π.Χ. αιώνα, τις οποίες συναρτούσαν με την πορεία της βασιλείας του κάθε Φαραώ. Έτσι, μία επιτυχημένη, οικονομικά και στρατιωτικά, βασιλεία ενός Φαραώ για 12 χρόνια, σηματοδοτούσε διαγραφή χρεών και απελευθερώσεις δούλων κατά τον 13ο έτος της βασιλείας του.

Στην Ελλάδα, διαγραφές χρεών πραγματοποιήθηκαν για πρώτη φορά το 592 π.Χ. με τα επανορθωτικά μέτρα (σεισάχθεια) του Σόλωνα, στην προσπάθειά του να σταματήσει τις εξεγέρσεις των υπερχρεωμένων ακτημόνων και μικροεπαγγελματιών εναντίον των ευγενών και να διατηρήσει άρρηκτο τον κοινωνικό ιστό. Η νομοθεσία του Σόλωνα, εκτός από τη σεισάχθεια, περιελάμβανε και άλλα μέτρα που αφορούσαν την πολιτική, νομοθετική και εκτελεστική εξουσία, βάζοντας τα θεμέλια της άμεσης δημοκρατίας που ακολούθησε με την νομοθεσία του Κλεισθένη το 508 π.Χ. Η σεισάχθεια του Σόλωνα, απετέλεσε την πρώτη συστηματική και συνολική νομοθεσία περί διαγραφής των χρεών όλων των ιδιωτών προς το δημόσιο ή άλλους ιδιώτες καθώς και την κατάργηση του θεσμού του δανεισμού με εγγύηση το σώμα (προσωπική ελευθερία) που είχε μετατρέψει μεγάλο μέρος των ακτημόνων και βιοτεχνών σε δούλους των ευγενών.

Η σεισάχθεια δημιούργησε για κάποιο διάστημα, ένα καινούργιο ήθος μεταξύ των Αθηναίων πολιτών οι οποίοι θεωρούσαν πλέον τον δανεισμό με τόκο ως ανήθικη πράξη, ανάξια ελευθέρων πολιτών και υιοθέτησαν τον άτοκο έρανο μεταξύ φίλων και γνωστών ως τρόπο επίλυσης των προβλημάτων ρευστότητας των συμπολιτών τους. Η επιστροφή των χρημάτων επαφίονταν στην θέληση του δανειζόμενου, όμως καθόριζε την εικόνα του στην Αθηναϊκή κοινωνία. Είναι χαρακτηριστική για την εποχή, η έκφραση του Αριστοτέλη ότι το χρήμα επινοήθηκε για τις ανταλλαγές και όχι τον πολλαπλασιασμό του.

Μετά την εφαρμογή του στην Αθήνα, ο θεσμός της σεισάχθειας μεταφέρθηκε και στον υπόλοιπο Ελληνικό κόσμο και εφαρμόσθηκε κατά περίπτωση, συνήθως σε ενθρονίσεις βασιλέων ή σε κρίσιμες εθνικές και κοινωνικές στιγμές. Χαρακτηριστική περίπτωση, αυτή του βασιλιά της Μακεδονίας Περσέα, ο οποίος με την άνοδο του στον θρόνο το 179 π.Χ. προχώρησε σε διακήρυξη περί αποκατάστασης των δραπετών και εξόριστων χρεοφειλετών.

Στην Σπάρτη, το πολιτικό και κοινωνικό αδιέξοδο που δημιουργήθηκε τον 3ο π.Χ. αιώνα, από την σταδιακή απώλεια της γης λόγω χρεών και την συσσώρευση της μόλις στο 15% των ομοίων, αντιμετωπίσθηκε με διαγραφή χρεών των ακτημόνων ομοίων και αναδασμό της γης.

Διαγραφές χρεών εφαρμόσθηκαν και στην Ρώμη, ξεκινώντας από τον Λικίνιο (250 – 325 π.Χ.), ο οποίος εφάρμοσε τα πρώιμα ρωμαϊκά χρόνια, την «σεισάχθεια του Σόλωνα», που προτάθηκε από λόγιους Ρωμαίους, μελετητές της Ελληνικής πραγματείας.

Αρκετά χρόνια αργότερα και μετά την κατάκτηση της Ελλάδος από τους Ρωμαίους, διαγραφή χρεών εφαρμόσθηκε από τον Νέρωνα, ο οποίος ακύρωσε την φορολογία των Ρωμαίων πολιτών, όταν ανήλθε στον θρόνο, το 50 π.Χ. , ενώ ο αυτοκράτωρ Αδριανός (76-138 μ.Χ.) προχώρησε ακόμα περισσότερο, θεσπίζοντας την παραγραφή των χρεών κάθε 15 χρόνια και την ρίψη στη φωτιά των λογαριασμών των χρεών, σε ειδική τελετή που γινόταν στην ρωμαϊκή αγορά.

Η έλευση του χριστιανισμού και αργότερα του ισλαμισμού, βάζουν νέες βάσεις στον δανεισμό και κυρίως στον τόκο, που και οι δύο θρησκείες αποστρέφονται. Είναι χαρακτηριστικό, ότι οι πρώτοι χριστιανοί καταδίκαζαν κάθε εισόδημα που δεν προερχόταν από προσωπική εργασία και πίστευαν ότι ο φιλεύσπλαχνος χριστιανός δίνει, δεν δανείζει.

Την Βυζαντινή περίοδο, οι διαγραφές χρεών των υπηκόων προς την αυτοκρατορία ήταν αρκετά συχνές ιδίως μετά από περιόδους εξαντλητικής φορολόγησης εξ’ αιτίας πολέμων ή κακοδιαχείρισης που έφερναν τους υπηκόους στα όρια της εξέγερσης. Μόνο στην πρώιμη Βυζαντινή περίοδο (324 – 610 μ.Χ) σημειώθηκαν στην αυτοκρατορία, πάνω από 90 λαϊκές εξεγέρσεις καταχρεωμένων αγροτών, με σημαντικότερες αυτές της Καισαρείας (370 μ.Χ.) και της Αντιόχειας (387 μ.Χ.). Κατά πολλούς, η πιο βίαιη λαϊκή εξέγερση των Βυζαντινών χρόνων, η στάση του Νίκα (532 μ.Χ) με χιλιάδες νεκρούς, υπέκρυπτε την αντίδραση των υπηκόων της αυτοκρατορίας, να καταβάλλουν σειρά νέων φόρων που είχε θεσπίσει ο Ιουστινιανός.

Καθώς η δουλεία είχε καταργηθεί στο Βυζάντιο, ήδη από τον 7ο αιώνα, η αγωνία των αγροτικών πληθυσμών ήταν να μην περιέλθουν, λόγω χρεών στην κατάσταση της δουλοπαροικίας. Ακόμα και τα θρησκευτικά φαινόμενα της εποχής (αιρέσεις) πολλές φορές εξέφραζαν την κοινωνική διαμαρτυρία των άγρια καταπιεζόμενων αγροτικών πληθυσμών απο τους τοπικούς γαιοκτήμονες. Ετσι, οι διαγραφές χρεών την Βυζαντινή περίοδο αφορούσαν κυρίως τους αγρότες και θεσπίζονταν κεντρικά ή τοπικά, συνήθως μετά από φυσικές καταστροφές που οδηγούσαν τους αγρότες σε αδυναμία πληρωμής. Η πολιτική αυτή όμως είχε βασικό στόχο την αποτροπή δημιουργίας ισχυρών γαιοκτημόνων (στους οποίους κατέληγαν, λόγω χρεών, τα κτήματα των αγροτών και οι ίδιοι ως δουλοπάροικοι) που μπορεί να αποδυνάμωναν την κεντρική εξουσία της αυτοκρατορίας. Οι διαγραφές αυτές συνεπικουρούταν από την χριστιανική ταυτότητα της αυτοκρατορίας και την φιλευσπλαχνία και αλληλεγγύη που έδειχναν οι ελέω θεού αυτοκράτορες στους χριστιανούς.

Παράλληλα με τις διαγραφές χρεών των υπηκόων, στην Βυζαντινή περίοδο ήταν συνηθισμένη και η αντίστροφη πρακτική, δηλαδή η διαγραφή των χρεών της αυτοκρατορίας προς τους υπηκόους, συνήθως εύπορους γαιοκτήμονες ή την εκκλησία, που υποχρεωτικά δάνειζαν την κεντρική εξουσία σε ειδικές συνθήκες (πόλεμοι, λιμοί κλπ). Οι πρακτικές αυτές, οδήγησαν μερικές φορές σε τραγικά αποτελέσματα, όπως τον 11ο αιώνα, όπου η παρατεταμένη αντιπαράθεση των φεουδαρχών της Μ.Ασίας με την κεντρική εξουσία, για το φορολογικό σύστημα και την κατάργηση της δουλοπαροικίας (συνηθισμένη κατάσταση λόγω χρεών), οδήγησε σε παράλυση της αυτοκρατορίας και την τραγική ήττα στην μάχη του Ματζικέρτ (26/8/1071) που άνοιξε τον δρόμο της τουρκικής κυριαρχίας.

Η έλλειψη βούλησης από πλευράς κεντρικής εξουσίας, να διαγράψουν ή αλαφρύνουν τα χρέη των υπηκόων τους, είχε πολλές φορές στην ιστορία τραγικά αποτελέσματα και σημαντικές γεωστρατηγικές συνέπειες. Τα ύστερα βυζαντινά χρόνια και ενώ είχε αρχίσει η τούρκικη διείσδυση στην περιοχή, η αδυναμία καταβολής των υπέρογκων φόρων, οδήγησε από τον 10ο αιώνα μ.Χ και μετά, πολλούς υπηκόους των ανατολικών θεμάτων της Βυζαντινής αυτοκρατορίας στον εξισλαμισμό και εκτουρκισμό, λόγω της χαμηλής φορολογίας που είχαν θεσπίσει οι Σελτζούκοι, με αποτέλεσμα να ενταχθούν στο Σουλτανάτο των Ρουμ, ολόκληρες περιοχές της αυτοκρατορίας, αποδυναμώνοντας την, παραγωγικά και στρατιωτικά.

Αντίστοιχα φαινόμενα παρατηρούνται την ίδια περίοδο και στην φεουδαλική δύση, όπου οι κατά τόπους άρχοντες (βαρόνοι, μαρκήσιοι κλπ) δηλώνουν πίστη, και άρα φόρου υποτελείς, στον βασιλιά που τους διασφάλιζε καλύτερα τα προσωπικά τους συμφέροντα, ανεξάρτητα από την τύχη των υπηκόων τους (άδικη φορολογία, συνεχείς στρατεύσεις κλπ). Η εξαθλίωση των υπηκόων και η αυθαιρεσία των φεουδαρχών-αρχόντων είναι η χαρακτηριστική κατάσταση της μεσαιωνικής δύσης που διακόπτεται από διαλείμματα μεγαλοψυχίας των αρχόντων (φοροαπαλλαγές) που παρατηρούνται κυρίως μετά από λιμούς ή φυσικές καταστροφές που απειλούσαν ακόμα και την ίδια την επιβίωση των υπηκόων τους.

Από την αρχή της ιστορίας έως τον ύστερο μεσαίωνα οι εκάστοτε κυβερνήτες (φύλαρχοι, βασιλείς, αυτοκράτορες κλπ) προσπαθούσαν αδιάκοπα να βρουν την ισορροπία ανάμεσα στην συγκέντρωση του πλούτου της περιοχής (φυσικού, ανθρώπινου) και του ορίου εξέγερσης των υπηκόων τους που πιθανώς να οδηγούσε στην ανατροπή της εξουσίας τους. Την ισορροπία αυτή διατηρούσαν καθώς συνήθως ένα άτομο (βασιλιάς) έλεγχε και την εξουσία (νομοθετική-εκτελεστική) και τον πλούτο της περιοχής.

Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει από το 12ο μ.Χ. αιώνα, όταν οι Ενετοί και Φλωρεντιανοί έμποροι επινόησαν το τραπεζικό σύστημα με τη σημερινή του μορφή, όπου σταδιακά, τους επόμενους αιώνες, τα ιδιωτικά χρέη των πολιτών περνούν από τον επώνυμο δανειστή (βασιλιάς- γαιοκτήμονας) στον ανώνυμο καταθέτη της τράπεζας, εναντίον του οποίου ήταν δυσκολότερο να εξεγερθούν οι οφειλέτες. Οι εγγυήσεις-υποθήκες νομιμοποιούνται και οι κατασχέσεις εκτελούνται από τα επίσημα όργανα του κράτους και όχι από τον απεχθή δανειστή γαιοκτήμονα. Η πρακτική των διαταγμάτων των βασιλέων για διαγραφή των χρεών ιδιωτών προς ιδιώτες έχει πλέον τελειώσει. Όχι όμως και οι εξεγέρσεις.

Τα αρχικά βήματα αστικοποίησης του τέλους του 13ου αιώνα, στην Βενετία και την Φλάνδρα δημιουργούν τους πρώτους αστικούς πληθυσμών εργατών, οι οποίοι με την παραμικρή κρίση παραγωγής βυθίζονται στα χρέη. Μία τέτοια κρίση, προκάλεσε γενική εξέγερση των καταχρεωμένων εργατών της Φλάνδρας και οδήγησε, μετά την νικηφόρα μάχη των χρυσών σπιρουνιών το 1302 μ.Χ., στην ανεξαρτησία της Φλάνδρας από τον Γάλλο βασιλιά Φίλιππο τον Δ’.

Η ανάπτυξη του καπιταλισμού, τον 19ο αιώνα, δίνει μια νέα θέση στο πιστωτικό κεφάλαιο και στον τόκο και ευνοεί τη δημιουργία χρέους. Ο δανεισμός με τόκο δεν στιγματίζεται πια σαν ανήθικη πράξη και η τοκοφορία (αντικαθιστά την τοκογλυφία) βρίσκεται πια σε αρμονία με την νέα τάξη πραγμάτων όπου ο δανειζόμενος δημιουργεί υπεραξία από το κεφάλαιο που δανείσθηκε και άρα μπορεί να αποπληρώσει τον τόκο και το χρέος. Το χρέος μετατρέπεται από στοιχείο ανέχειας, σε εργαλείο ανάπτυξης.

Οι λαοί αποδέχονται τους νέους κανόνες του παιχνιδιού και οι διαγραφές χρεών, όχι μόνο περιορίζονται αλλά όταν συμβαίνουν, στηλιτεύονται ως δείγμα αδικίας και ανισότητας απέναντι στους συνεπείς οφειλέτες. Από τότε έως σήμερα, οι διαγραφές χρεών επικεντρώνονται μόνο στις οφειλές προς το κράτος ή κρατικές τράπεζες και αφορούν πια συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες (πχ. αγρότες) ή πολίτες που επλήγησαν από φυσικές καταστροφές και χαρακτηρίζονται ως έκφραση της αλληλεγγύης του κοινωνικού κράτους προς τους πολίτες του.

Το τέλος του 20ου αιώνα βρίσκει τον καπιταλισμό νικητή και μοναδικό οικονομικό μοντέλο διαχείρισης του παγκόσμιου πλούτου, ευνοώντας τον μετασχηματισμό του. Ο παγκοσμιοποιημένος νεοφιλελευθερισμός είναι πια γεγονός και το χρέος είναι πια εργαλείο του. Η δημιουργία χρεών ευνοείται καθώς δημιουργούνται νέα χρηματοπιστωτικά προϊόντα (παράγωγα) τα οποία στηρίζονται στην αποπληρωμή των χρεών. Τα χρέη πολλαπλασιάζονται και αποφέρουν μεγάλα κέρδη, με την προϋπόθεση ότι πληρώνονται. Φυσικά, καμία σκέψη για διαγραφές χρεών. Το χρέος πια, μετατρέπεται από εργαλείο ανάπτυξης σε μέσο πλουτισμού.

Την συνέχεια την γνωρίζουμε όλοι, καθώς σήμερα δεν χρωστάνε εξαθλιωμένοι χωρικοί σε πλούσιους γαιοκτήμονες αλλά τα ανεπτυγμένα και πλούσια κράτη στους πολίτες τους, καθώς οι απρόσωπες «αγορές» ανακύκλωναν δεκάδες φορές τα λεφτά των πολιτών (ασφαλιστικά ταμεία, ασφαλιστικές εταιρείες, καταθέσεις, δάνεια κλπ), δημιουργώντας χρεόγραφα χωρίς πραγματικό αντίκρισμα. Τα κράτη, όχι μόνο χρωστάνε στους πολίτες τους, αλλά από αυτούς φιλοδοξούν να αποπληρώσουν τα χρέη τους (αύξηση φορολογίας, μείωση κοινωνικού κράτους κλπ). Ένας φαύλος κύκλος που κάποιοι επινόησαν για να κερδοσκοπήσουν.

Και έτσι, οι διαγραφές των χρεών επανέρχονται στο προσκήνιο με τραγικό τρόπο, διότι αυτή την φορά, εμείς θα πρέπει να διαγράψουμε τα χρέη που δημιούργησαν οι ισχυροί στο όνομα μας χωρίς να το γνωρίζουμε.

Πως άραγε θα το χειρισθούνε οι πολίτες; θα σιωπήσουν και θα υποθηκεύσουν το μέλλον των παιδιών τους ή θα οδηγηθούν σε αυτό που πάντα έκαναν όταν αυτοί χρωστούσαν;

Η ιστορία θα δείξει!

σεισάχθεια

Στις αρχές του 6ου π.Χ. αιώνα, η μεγαλύτερη και πλουσιότερη πόλη της αρχαίας Ελλάδος βρισκόταν σε αναβρασμό. Η Αθήνα βίωνε καθημερινά βίαιες εξεγέρσεις των πολιτών εναντίον των ευγενών, που συχνά κατέληγαν σε προπηλακισμούς, καταστροφές περιουσιών, ακόμα και δολοφονίες.

Οι αυθαιρεσίες των ευγενών στο επίπεδο της διακυβέρνησης αλλά και της οικονομίας, είχαν οδηγήσει τα φτωχά λαϊκά στρώματα και την μεσαία τάξη στα όρια της εξαθλίωσης. Το 1/5 των ακτημόνων και μικροκαλλιεργητών είχαν περιέλθει σε κατάσταση δουλείας στους ευγενείς σύμφωνα με τον θεσμό του δανεισμού με εγγύηση το σώμα, ενώ μεγάλο ποσοστό των μικροεμπόρων και μικροβιοτεχνών αδυνατούσαν να επιβιώσουν. Παράλληλα με την φτώχια, το σύστημα διακυβέρνησης απέκλειε την συμμετοχή όσων δεν είχαν αριστοκρατική καταγωγή, ακόμα και των εύπορων εμπόρων και βιοτεχνών οι οποίοι είχαν πλουτίσει από το εμπόριο με τις αποικίες. Τα φτωχά λαϊκά στρώματα κατέφευγαν συχνά στην κλοπή για να επιβιώσουν, ενώ οι ευγενείς προσπαθώντας να διατηρήσουν την εξουσία τους κατέφευγαν στην αυθαιρεσία, την διαφθορά και την καταστολή.

Η κατάσταση έφτασε σε αδιέξοδο την άνοιξη του 594 π.Χ. και στην Αθήνα κυβερνούσε το χάος. Και δεν ήταν η πρώτη φορά.

Λίγα χρόνια πριν, το 624 π.Χ., ο Κύλων προσπάθησε ανεπιτυχώς να εγκαθιδρύσει στην πόλη τυραννία, εκμεταλλευόμενος την έντονη λαϊκή δυσαρέσκεια εναντίον των ευγενών. Η τυραννία απετράπη και οι Θεσμοθέτες ανέθεσαν στον Δράκοντα να συντάξει νέα νομοθεσία η οποία είναι και η πρώτη γραπτή νομοθεσία της αρχαίας Ελλάδος. Οι νόμοι του Δράκοντα ήταν ιδιαίτερα σκληροί και απάνθρωποι, καθώς τιμωρούσαν με θάνατο ακόμα και μικροκλοπές, και οδήγησαν ακριβώς στο αντίθετο αποτέλεσμα εντείνοντας την λαϊκή κατακραυγή και τις εξεγέρσεις.

Ήταν προφανές ότι το σύστημα διακυβέρνησης της Αθήνας είχε φτάσει στα όρια του, παρ’ όλο που θεωρούταν το προοδευτικότερο και φιλολαϊκότερο της εποχής.

Η Αθήνα από τον 11ο π.Χ. είχε αντικαταστήσει τον θεσμό της βασιλείας με αυτό της αριστοκρατίας, όπου κυβερνούσε μία τάξη ευγενών-γαιοκτημόνων (Ευπατρίδες) οι οποίοι κατείχαν τα μεγάλα αγροκτήματα της Αττικής. Οι ευγενείς κυβερνούσαν την Αθήνα μέσω του σώματος του Αρείου Πάγου, στο οποίο συμμετείχαν μόνο ευγενείς και το οποίο επέλεγε τους 3 άρχοντες της πόλης οι οποίοι ασκούσαν την εκτελεστική εξουσία.. Αντίστοιχα, η νομοθετική εξουσία ασκούταν από τους 6 Θεσμοθέτες, οι οποίοι εκλεγόταν επίσης από την αριστοκρατία της πόλης.

Ο θεσμός της αριστοκρατίας λειτούργησε επιτυχημένα για αρκετούς αιώνες, καθώς έδινε κάποια επίφαση «δημοκρατικής» λειτουργίας σε σχέση με την απόλυτη μοναρχία που κυριαρχούσε στον κόσμο την εποχή εκείνη, αλλά κυρίως γιατί συνοδεύτηκε από την μεγάλη οικονομική ανάπτυξη που έφερε η δημιουργία αποικιών σε όλη την Μεσόγειο. Από τον 7ο π.Χ. αιώνα και μετά, οι αποικίες αρχίζουν να απεξαρτούνται από τις μητροπόλεις τους, δημιουργώντας ανεξάρτητες πόλεις-κράτη και αποκόπτοντας την ροή πλούτου προς αυτές. Αυτό δημιουργεί στις μητροπόλεις, όπως η Αθήνα, σημαντικό δημοσιονομικό πρόβλημα, καθώς μεγάλο μέρος του πλούτου τους προερχόταν από τις αποικίες.

Και εκεί αρχίζει το πρόβλημα. Οι ευγενείς προσπαθούν να διατηρήσουν τα προνόμια τους πιέζοντας τα μεσαία και λαϊκά στρώματα, τα οποία καλούνται να επιβιώσουν στα όρια της εξαθλίωσης. Και όταν η πίεση ξεπερνά κάποιο επίπεδο, αρχίζει η αντίδραση. Οι ακτήμονες απαιτούν αναδασμό της γης και οι μικροέμποροι -μικροβιοτέχνες άρση των οικονομικών προνομίων των ευγενών. Και για να γίνει αυτό, όλοι απαιτούν συμμετοχή στην διακυβέρνηση.

Και έτσι φυτεύτηκαν οι πρώτοι σπόροι της δημοκρατίας.

Το πρόβλημα κλήθηκε να λύσει ο Σόλων, γόνος πλούσιας και αριστοκρατικής οικογένειας, γνωστός και αγαπητός στους Αθηναίους από το ποιητικό του έργο και την συμβολή στην ανακατάληψη της Σαλαμίνας από τους Μεγαρείς.

Τα μέτρα που θέσπισε ο Σόλων ήταν τολμηρά και δραστικά, αντικατοπτρίζοντας το μέγεθος της κρίσης που περνούσε η Αθηναϊκή κοινωνία και σηματοδότησαν την αρχή της διαμόρφωσης της Αθηναϊκής άμεσης δημοκρατίας. Το σύστημα διακυβέρνησης που πρότεινε ο Σόλων βασίστηκε στην αρχή της "δίκαιης ανισότητας" και είχε στόχο την "ευνομία" δηλαδή την επιδίωξη να συμμετέχουν όλοι οι πολίτες στην διαμόρφωση και τήρηση των νόμων και την καταστολή των παρανομιών.

Για να το πετύχει αυτό, θέσπισε μέτρα επανόρθωσης, αλλαγές στην σύσταση του εκλογικού σώματος με διεύρυνση της λαϊκής κυριαρχίας και εκδημοκρατισμό της δικαιοσύνης.

Οι πολίτες χωρίσθηκαν σε 4 τάξεις, ανάλογα με τα εισοδήματα τους (τιμοκρατικό σύστημα) απαλείφοντας το στεγανό της καταγωγής και η κάθε τάξη καθορίσθηκε να ασκεί κάποια συγκεκριμένα αξιώματα. Η λαϊκή κυριαρχία διασφαλίσθηκε με την θέσπιση της «εκκλησίας του δήμου» ως σώμα με αυξημένες αρμοδιότητες ενώ η δικαιοσύνη εκδημοκρατίστηκε, δίνοντας πρόσβαση σε κάθε πολίτη στον Αρειο Πάγο και ιδρύοντας την Ηλιαία, λαϊκό δικαστήριο με πολλά μέλη.

Τα σημαντικότερα όμως μέτρα για την αποφόρτιση της κατάστασης ήταν τα μέτρα της επανόρθωσης, που ονομάσθηκαν σεισάχθεια από το σείω (αποτινάσω) + άχθος (βάρος), δηλαδή αποτίναξη βαρών και περιλάμβαναν πλήρη διαγραφή των χρεών όλων των ιδιωτών προς το δημόσιο ή άλλους ιδιώτες καθώς και την κατάργηση του θεσμού του δανεισμού με εγγύηση το σώμα (προσωπική ελευθερία) που είχε μετατρέψει μεγάλο μέρος τω ακτημόνων και βιοτεχνών σε δούλους των ευγενών.

Οι νόμοι του Σόλωνα δημοσιεύθηκαν δύο χρόνια αργότερα, το 592 π.Χ. και επέδρασαν θετικά στην οικονομική, κοινωνική και πολιτική εξέλιξη της Αθήνας, ως ένα πρώτο στάδιο του εκδημοκρατισμού των θεσμών της κοινωνίας. Το βασικότερο όλων είναι ότι απέτρεψαν την εμφύλια διαμάχη που ποτέ πια δεν εκφράσθηκε στην αρχαία Αθήνα ως αντιπαράθεση τάξεων, ενώ η συμμετοχή των πολιτών διασφάλισε την ισονομία και ισοπολιτεία στην οποία στηρίχθηκε η Αθηναϊκή δημοκρατία

η χαμένη ευκαιρία της Ελλάδος

πρίν απο λίγες ημέρες έφυγε απο την ζωή ο Λεωνίδας Κύρκος, ένας απο τους ιστορικούς ηγέτες της αριστεράς στην Ελλάδα. Λιτός, ανοικτόμυαλος, υπερβατικός στη σκέψη και στην ρητορία επηρέασε σημαντικά την πορεία της αριστεράς στην χώρα μας και ήταν ιδιαίτερα αγαπητός σε όλο τα φάσμα της πολιτικής ζωής.

Μερικές ημέρες μετά τον θάνατο του, είδα στην τηλεόραση ένα αφιέρωμα στην ζωή του, όπου σε μια συνέντευξη, που δόθηκε 3-4 χρόνια πρίν, ο δημοσιογράφος τον ρωτάει, ποιά είναι η γνώμη του για τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Επειδή η απάντηση του, με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο, την παραθέτω σε ελεύθερη μεταφορά.

"ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν η χαμένη ευκαιρία της Ελλάδος. Τον τελευταίο αιώνα, δεν υπήρξε άλλος άνθρωπος, που να συγκέντρωσε τόση πολύ εξουσία σε συνδυασμό με τόσο πολύ χρήμα. Εξουσία, που την πρώτη οκταετία, άντλησε απο την αγάπη των οπαδών του και την ανοχή των αντιπάλων του, στο όνομα της αλλαγής που τόσο ανάγκη είχε η κοινωνία. Χρήμα που άντλησε απο τα ταμεία της ΕΟΚ, για τον εκσυγχρονισμό της χώρας, η οποία μόλις είχε μπεί στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Αν ο Ανδρέας ήθελε, θα μπορούσε να τα έχει αλλάξει όλα"

Τελικά, η ιστορία γράφεται απο κάποιους ανθρώπους, θετικά ή αρνητικά!

Ομως οι ευκαιρίες της, δέν παρουσιάζονται κάθε μέρα.