που το πάει ο σουλτάνος ?

Οι αυξανόμενες προκλήσεις της Τουρκίας δημιουργούν ανησυχία στους 'Ελληνες ενώ ταυτόχρονα προβληματίζουν την διεθνή κοινότητα. Οι παράνομες γεωτρήσεις στην ΑΟΖ της Κύπρου, η συμφωνία με την Λιβύη, οι συνεχείς παραβιάσεις του εναέριου χώρου της Ελλάδος αλλά κυρίως η επιθετική ρητορική του καθεστώτος Ερντογάν προμηνύουν αρνητικές εξελίξεις στις μεταξύ μας σχέσεις αλλά και στην σταθερότητα στην περιοχή. Η οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών ενίσχυσε τον αναθεωρητισμό της Τουρκίας η οποία καλλιεργεί μία νεο-οθωμανική προσέγγιση του ρόλου της στην περιοχή, διεκδικώντας κυριαρχικά δικαιώματα που δεν της ανήκουν. Η εξέλιξη είναι επισφαλής γιά όλους αλλά κυρίως για την Τουρκία, η οποία έχει ανοικτά όλα τα μέτωπα, εσωτερικά και εξωτερικά.

Το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και των Βαλκανικών πολέμων βρήκε την Οθωμανική Αυτοκρατορία διαμελισμένη και στην πλευρά των ηττημένων, οδηγώντας την τότε ηγεσία της να αποδεχθεί σημαντικές απώλειες εδαφών (συνθήκη Σεβρών) οι οποίες - παρ' όλη την μικρή ανάκτηση από την συνθήκη της Λωζάννης - μετέτρεψαν την Τουρκία από αυτοκρατορία σε ένα περιφερειακό κράτος της Μέσης Ανατολής με κατεστραμμένη οικονομία και προβληματικές παραγωγικές και κοινωνικές δομές. Η απόδοση όλων των νησιών στην Ελλάδα στέρησε από την Τουρκία την απρόσκοπτη πρόσβαση στην θάλασσα και η συνθήκη του Μοντρέ την κυριαρχία στα στενά του Βοσπόρου, καταδικάζοντας την χώρα να παραμείνει μία στεριανή δύναμη χωρίς ενδοχώρα.

Σε αντίθεση με τους λοιπούς ηττημένους του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Τουρκία δεν διεκδίκησε την ρεβάνς με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο καθώς δεν είχε ανασυνταχθεί ακόμα από την ήττα ούτε είχε καταφέρει να αποκτήσει την συνοχή και την στρατιωτική ισχύ που θα της επέτρεπαν μία αξιοπρεπή επάνοδο στην διεθνή γεωπολιτική. Το μόνο που κατάφερε ήταν το 1939, η προσάρτηση της Αλεξανδρέττας από την γαλλοκρατούμενη Συρία μέσω ενός δημοψηφίσματος παρωδία που ακόμα αμφισβητείται. Η οποιαδήποτε επιθυμία αναθεωρητισμού παρέμεινε τότε στην αφάνεια. 

Τα χρόνια όμως πέρασαν και η Τουρκία κατάφερε να βελτιώσει την συνοχή της (εκκαθαρίσεις μειονοτήτων, ενίσχυση εθνικού φρονήματος) και να αναπτύξει την οικονομία της αξιοποιώντας καθεστώτα περιορισμένης δημοκρατίας που της επέτρεψαν να βελτιώσει την στρατιωτική της ισχύ και να αρχίσει σταδιακά να αναπτύσσει τον μεγαλοϊδεατισμό της. Ειδικά, τις τελευταίες δυο δεκαετίες της διακυβέρνησης Ερντογάν, η Τουρκία εμφάνισε θεαματική οικονομική ανάπτυξη τετραπλασιάζοντας το ΑΕΠ της χώρας (από 200 δις το 2001 σε 840 δις δολάρια) παρ' όλες τις πολιτικές εντάσεις στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Ωστόσο, ο Ερντογάν έχει επιλέξει να αξιοποιεί την οικονομική επιτυχία της Τουρκίας στην γεωστρατηγική ισχυροποίηση της χώρας παρά στην βελτίωση του θεσμικού πλαισίου της που θα αναβάθμιζε την χώρα σε ένα πραγματικά ανεπτυγμένο κράτος. Ο σουλτάνος προτιμά τον λαϊκισμό, τον εθνικισμό και την συνωμοσιολογία από την θωράκιση της δημοκρατίας και την ανάπτυξη κράτους δικαίου τα οποία φαντάζουν επικίνδυνα για την διατήρηση του καθεστώτος του.

Τον τελευταίο καιρό, η Τουρκία έχει εξελιχθεί σε διεθνή ταραξία ο οποίος δεν σέβεται ούτε το διεθνές δίκαιο ούτε τις συνθήκες του παρελθόντος. Εφευρίσκει διεκδικήσεις απέναντι σε όλα τα γειτονικά κράτη και προκαλεί τους ισχυρούς του πλανήτη διεκδικώντας ρόλο περιφερειακής υπερδύναμης στην περιοχή αλλά και σε όλον τον μουσουλμανικό κόσμο. Ονειρεύεται την ανασύσταση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας αγνοώντας τις γεωστρατηγικές ισορροπίες που έχουν διαμορφωθεί προβάλλοντας τον αναθεωρητισμό της απέναντι σε όλα και σε όλους. Η πολιτική αυτή της σχοινοβασίας μεταξύ προκλήσεων και υπαναχωρήσεων έχει αποδώσει έως τώρα επειδή η Τουρκία είναι μια μεγάλη αγορά (που γίνεται συνεχώς μεγαλύτερη) σε μία σημαντική γεωστρατηγική θέση. Ομως, οι προκλήσεις έχουν ένα όριο το οποίο κινδυνεύει να ξεπεράσει η γειτονική μας χώρα καθώς καμία από τις δυο γεωστρατηγικές υπερδυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία) δεν επιθυμεί την ισχυροποίηση της Τουρκίας πάνω από το επίπεδο που μπορούν να ελέγξουν.

Αρκετές φορές αναρωτιέμαι αν η παραπάνω πολιτική είναι προσωπική φιλοδοξία του Ερντογάν ή μια εθνική πολιτική της Τουρκίας η οποία επιχειρείται τώρα λόγω της οικονομικής ισχυροποίησης που κατάφερε ο Ερντογάν? Ας μήν ξεχνάμε ότι η επιθετικότητα και ο μεγαλοϊδεατισμός σε συνδυασμό με την χειραγώγηση της δημοκρατίας σκεπάζουν ένα σημαντικό πρόβλημα συνοχής που έχει η Τουρκία, το οποίο μπορεί να οδηγήσει ακόμα και στον διαμελισμό της. Παρ' όλες τις εθνικές εκκαθαρίσεις και την προσπάθεια ενίσχυσης του τουρκισμού, η γειτονική χώρα δεν κατάφερε να αποκτήσει εθνική συνοχή, με προεξέχοντες τους Κούρδους ενώ ακολουθούν και άλλοι λαοί και εθνότητες, κρυφές ή φανερές. Η ενίσχυση της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου σε μία ανθηρή οικονομία θα αύξανε τις αποσχιστικές τάσεις των Κούρδων και των λοιπών μειονοτήτων ενώ ταυτόχρονα θα έπληττε την αντίληψη της τυφλής υπακοής του λαού που επιθυμεί η τουρκική κυβέρνηση καθώς αρκετά τμήματα του πληθυσμού της Τουρκίας έχουν επισφαλή εθνική συνείδηση. Με λίγα λόγια η ευημερία και η δημοκρατία θα ανοίξουν τους ασκούς του Αιόλου σε αυτό το πολυεθνικό μόρφωμα που είναι το Τουρκικό κράτος απειλώντας την ύπαρξή του.

Η παραπάνω παραδοχή αποτελεί στοιχείο της γεωστρατηγικής πολιτικής που πρέπει να ακολουθήσουν τα γειτονικά κράτη της Τουρκίας αξιοποιώντας τις φυγόκεντρες τάσεις της γειτονικής χώρας, η οποία συνεχίζει να διοικείται και να κατευθύνεται από μια ελίτ στα πρότυπα του καθεστώτος του σουλτάνου προσπαθώντας να διατηρήσει την κυριαρχία της σε ένα κρατικό μόρφωμα με αμφισβητούμενη συνοχή. Η ιστορία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν η διαρκής προσπάθεια εξισλαμισμού και υποταγής των κατεκτημένων λαών από μία μικρή μειοψηφία Τούρκων και εκτουρκισμένων μέσω της βίας, της αυθαιρεσίας και της διαπλοκής. Η σύγχρονη Τουρκία ακολουθεί την ίδια πολιτική με μόνη διαφορά ότι ο εξισλαμισμός έχει αντικατασταθεί από τον εκτουρκισμό που προώθησε ο Κεμάλ Ατατούρκ (ένα έθνος, μία σημαία, ένα κράτος, μία πατρίδα) καθώς οι μη μουσουλμάνοι έχουν ήδη εκτοπισθεί ή εξισλαμισθεί.

Για τους λόγους αυτούς αντιλαμβάνομαι ότι η διατήρηση των εντάσεων και διεκδικήσεων στο εσωτερικό και στο εξωτερικό είναι προϋπόθεση επιβίωσης για την γειτονική χώρα καθώς διατηρούν ενεργό τον εξωτερικό κίνδυνο προσπαθώντας να ενισχύσουν την εθνική συνοχή της χώρας τους. Επιδιώκουν θερμά επεισόδια σε όλα τα μέτωπα που έχουν ανοικτά για να θέσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων τις ανυπόστατες διεκδικήσεις τους, προσδοκώντας κάποια οφέλη ενώ ταυτόχρονα στηλιτεύουν την εθνική συνείδηση των Τούρκων στο όνομα της προδοσίας της πατρίδος.

Η Τουρκία έχει έναν άχαρο ρόλο στην ιστορία που την έχει εγκλωβίσει σε επικίνδυνες πολιτικές. Η διατήρηση της συνοχής του κράτους απέναντι στην ευημερία των πολιτών και τις ειρηνικές σχέσεις με τους γείτονες. Μέχρι τώρα έχει επιλέξει το πρώτο, διαταράσσοντας την ισορροπία με το δεύτερο υποδηλώνοντας τον φόβο του διαμελισμού. Για όλους εμάς που η ιστορία μας όρισε να ζούμε σε αυτή την γειτονιά, η συνύπαρξη με την Τουρκία αποτελεί γεωστρατηγική πρόκληση, ίσως όμως και ευκαιρία. Σε κάθε περίπτωση, οι χειρισμοί της χώρας μας πρέπει να είναι συνεχείς, συνεπείς και προσεκτικοί, καθώς το τίμημα μπορεί να είναι καθοριστικά θετικό ή αρνητικό. Αυτό ισχύει και για εμάς αλλά και για αυτούς. 

ο σουλτάνος παλινωδεί

Τον τελευταίο καιρό έχουν πυκνώσει ανησυχητικά οι προκλητικές δηλώσεις του Ερντογάν σε όλα τα επίπεδα της πολιτικής ζωής της γειτονικής χώρας. Φαίνεται, ότι το αποτυχημένο πραξικόπημα άνοιξε τους ασκούς του Αιόλου, δίνοντας στον σουλτάνο τις προφάσεις που μάλλον αναζητούσε. Ο μεγαλοϊδεατισμός και η αμετροέπεια του Ερντογάν έχουν αρχίσει να ξεπερνούν κάθε όριο και να ενοχλούν ακόμα και τους «φίλους» της Τουρκίας. Οι συνεχείς αστοχίες της εξωτερικής πολιτικής, έχουν φέρει τα τελευταία χρόνια, αρκετές φορές την Τουρκία σε δυσχερή θέση, η οποία επιδεινώνεται από τις προκλητικές δηλώσεις του σουλτάνου, κινδυνεύοντας να οδηγήσει την χώρα σε διεθνή απομόνωση.

Στο εσωτερικό της χώρας, οι συνεχείς εκκαθαρίσεις, συλλήψεις και αποτάξεις δημοσίων υπαλλήλων με ασαφείς κατηγορίες και χωρίς στοιχειοθετημένες δικαστικές αποφάσεις, στηλιτεύουν την δημοκρατία και οδηγούν την χώρα σε καθεστώς καλυμμένης δικτατορίας. Επιπλέον, οι συνεχείς δηλώσεις για επαναφορά της θανατικής ποινής και οι ενέργειες επιστροφής της τουρκικής νομοθεσίας πιο κοντά στην σαρία, απομακρύνουν της χώρα από τις αρχές και τις αξίες του δυτικού κόσμου. Είναι προφανές ότι οι παραπάνω κινήσεις του σουλτάνου έχουν κύριο αποδέκτη τα λαϊκά στρώματα της Τουρκίας που ουδέποτε δυτικοποιήθηκαν και παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό προσκολλημένα στις παραδοσιακές αξίες της οθωμανικής κοινωνίας (θρησκεία, πατριαρχία, κρατικός αυταρχισμός, χαμηλή θέση της γυναίκας κλπ). Όλα δείχνουν, ότι ο Ερντογάν επιχειρεί κατά μέτωπο επίθεση στον κεμαλισμό, προσπαθώντας να αποκαθηλώσει τον «πατέρα των Τούρκων» Κεμάλ Αττατούρκ, με κρυφό πόθο να τον αντικαταστήσει στην συνείδηση του Τούρκων. 

Στον βωμό της απόλυτης κυριαρχίας του, ο σουλτάνος παίζει με την φωτιά καθώς η οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων ετών έχει δημιουργήσει στην Τουρκία μία αυξανόμενη μεσαία τάξη η οποία είναι δυτικοποιημένη και πολέμια του «ισλαμικού αυταρχισμού» που προσπαθεί να επιβάλει ο σουλτάνος. Επιπλέον, η κρατική διοίκηση της χώρας (στρατιωτικοί, δικαστικοί κλπ) παραμένει πιστή στις αρχές του κεμαλισμού τις οποίες δεν θα παραδώσει αμαχητί, ενώ οι διάφορες μειονότητες της χώρας και κυρίως οι Κούρδοι δεν θα αφήσουν ανεκμετάλλευτη την ευκαιρία επαναπροσδιορισμού τους απέναντι στην διαφαινόμενη νέο-οθωμανοποίηση της Τουρκίας. Η χώρα βαδίζει γοργά σε εθνικό διχασμό ενώ στις ΝΑ κουρδικές περιοχές ο εμφύλιος έχει ήδη ξεκινήσει.

Στο εξωτερικό, ο σουλτάνος κατάφερε μετά από αλλεπάλληλες άστοχες έως βλακώδεις πολιτικές να έρθει σε ρήξη με όλα τα γειτονικά κράτη (Ιράν, Ιράκ, Συρία κλπ) και να διαταράξει τις σχέσεις της Τουρκίας με παραδοσιακούς συμμάχους (ΗΠΑ, Ισραήλ) και άσπονδους φίλους (Ρωσσία). Ο αναθεωρητισμός των τελευταίων δηλώσεων του (συνθήκη της Λωζάννης) και οι αναφορές «στα σύνορα της καρδιάς του» γυρνούν την γεωπολιτική της περιοχής στην περίοδο μετά τον 1^ο παγκόσμιο πόλεμο όπου η ηττημένη Οθωμανική αυτοκρατορία προσπαθούσε να διατηρήσει την επιρροή και τα εδάφη της, μέσω του παντουρκισμού και του ισλαμικού αλυτρωτισμού. Είναι προφανές σε όλους, ότι η ρητορική του Ερντογάν περί αναθεώρησης της συνθήκης της Λωζάννης αποβλέπει πρωτίστως στην αναδιανομή εδαφών της Συρίας και του Ιράκ μετά το τέλος του πολέμου με τον ΙSIS στοχεύοντας αφ΄ενός στα πετρέλαια της Μοσούλης (πού έχασε το 1918) και αφ΄ετέρου στην αποτροπή δημιουργίας Κουρδικού κράτους ή κρατών στα ανατολικά και νότια σύνορά της.

Παράλληλα, ο Ερντογάν επιχειρεί να εκβιάσει την ΕΕ με το θέμα των προσφύγων, εκμεταλλευόμενος, τα εσωτερικά προβλήματα της ΕΕ και την πολιτική αστάθεια που προμηνύουν οι επικείμενες εκλογές σε Αυστρία, πιθανώς σε Ιταλία και στην συνέχεια σε Γαλλία και Γερμανία. Όμως, εκτιμώ ότι ο Ερντογάν επέλεξε λάθος θέμα αντιπαράθεσης με την ΕΕ καθώς το προσφυγικό αγγίζει ευαίσθητες χορδές της πολιτικής στο εσωτερικό της ΕΕ (ανερχόμενη ακροδεξιά) και δεν μπορεί να αφεθεί υποχείριο στους εκβιασμούς της Τουρκίας. 

Η Τουρκία του Ερντογάν βρίσκεται σε ένα δύσκολο σταυροδρόμι. Από την μία πλευρά έχουμε την εντυπωσιακή οικονομική ανάπτυξη της χώρας και από την άλλη την αλλοπρόσαλλη εξωτερική πολιτική και τις δημοκρατικές υπαναχωρήσεις στο εσωτερικό. Η χώρα μοιάζει να σχοινοβατεί ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον. Το χαλιφάτο και η απόλυτη εξουσία του σουλτάνου δεν συνδυάζονται με την ανοικτή αγορά και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.   

Ο σουλτάνος επιχειρεί να συνταιριάξει τους δύο αυτούς δρόμους βαδίζοντας σε ένα αχαρτογράφητο και επικίνδυνο μονοπάτι. Ένα μονοπάτι που μπορεί να φέρει την Τουρκία πολύ γρήγορα σε πολύ δύσκολη θέση. Ο Ερντογάν προσπαθεί να κάνει την Τουρκία περιφερειακή υπερδύναμη μέσα από το παρελθόν της. Τα προσωπικά του οράματα είναι στραμμένα πίσω, σε μία αυτοκρατορία και ένα καθεστώς που ξεπεράσθηκε από την ιστορία. Η χώρα που ονειρεύεται ο Ερντογάν είναι ένα ζόμπι της ιστορίας και η εμμονή του σε αυτήν τον κάνει ακόμα πιο επικίνδυνο. Κυρίως για την Τουρκία.

η Τουρκία σε κρίση

Το πραξικόπημα στην Τουρκία απέτυχε, όμως η αντίδραση του Ερντογάν φαίνεται ότι βάζει την χώρα σε νέες και μεγάλες περιπέτειες. Την νύχτα του πραξικοπήματος, ο Ερντογάν  έριξε μία πολύ επικίνδυνη ζαριά, καθώς η έκκληση του στον λαό να βγει στους δρόμους  θα μπορούσε να είχε οδηγήσει σε ακόμα μεγαλύτερη αιματοχυσία, αν οι πραξικοπηματίες ήταν πιο αποφασισμένοι. Η ενέργεια αυτή επιβεβαίωσε για άλλη μια φορά ότι οι λαϊκιστές ηγέτες είναι απρόβλεπτοι και συχνά ρισκάρουν τα πάντα όταν διακυβεύεται η εξουσία τους.

Εκτός από την κινητοποίηση του λαού, το πραξικόπημα υπονομεύθηκε από την κακή οργάνωση, τον ερασιτεχνικό συντονισμό και την περιορισμένη στήριξη του από την ηγεσία του στρατού. Παρ’ όλα αυτά, η βασική αιτία της αποτυχίας του αποδείχθηκε ότι ήταν η ενεργοποίηση  του λαού που για πρώτη φορά αμφισβήτησε την παντοδυναμία του στρατού και αντιμετώπισε τους πραξικοπηματίες. Ας μην ξεχνάμε, ότι η κεμαλική παράδοση στην Τουρκία, θέλει τον στρατό να παρεμβαίνει όταν απειλείται ο κοσμικός χαρακτήρας του τουρκικού κράτους, με τον λαό να υποστηρίζει πάντα τις επιλογές του. Δυστυχώς όμως αποδείχθηκε ότι  η διακοπή αυτής  της παράδοσης δεν ήταν αποτέλεσμα της δημοκρατικής ευαισθησίας του τουρκικού λαού, αλλά μάλλον περιφρούρηση του θεόσταλτου σουλτανικού καθεστώτος. 

Αυτό που ακολούθησε, άφησε άφωνο όλον τον πλανήτη! Οι πραξικοπηματίες διαπομπεύτηκαν, ξυλοκοπήθηκαν, βιάσθηκαν και μερικοί από αυτούς λυντσαρίστηκαν. Η δύναμη του (κατευθυνόμενου) όχλου κυριάρχησε για άλλη μια φορά στην γειτονική χώρα, προβληματίζοντας για το επίπεδο της δημοκρατίας στην Τουρκία. Οι κανόνες του κράτους δικαίου καταπατήθηκαν βάναυσα, τα ανθρώπινα δικαιώματα αγνοήθηκαν όπως και η αξιοπρέπεια των κατηγορουμένων. Από την ημέρα εκείνη, ο Ερντογάν επιχειρεί ως σύγχρονος Σουλτάνος, θολωμένος από εκδικητική μανία, να εκκαθαρίσει όλους τους πολιτικούς (και όχι μόνο) αντιπάλους του. Γκιουλενιστές, δυτικόφιλοι, αριστεροί, Κούρδοι και κάθε μορφής επικριτές του στοχοποιούνται και διώκονται, με πρόφαση την απόπειρα πραξικοπήματος. Έως τώρα, έχουν συλληφθεί ή έχουν τεθεί σε διαθεσιμότητα 60.000 Τούρκοι δημόσιοι υπάλληλοι (στρατιωτικοί, δικαστές, καθηγητές κλπ) και πάνω από 2.000 στελέχη τραπεζών και ιδιωτικών εταιρειών. Διώκονται ακόμα και στρατιώτες, οι οποίοι αμφιβάλλω αν γνώριζαν τι έκαναν εκείνο το βράδυ ακολουθώντας τις διαταγές των ανωτέρων τους που όλοι γνωρίζουμε τι σημαίνουν σε ένα στρατοκρατικό καθεστώς όπως η Τουρκία. Η ταχύτητα με την οποία έδρασε το καθεστώς Ερντογάν υποδηλώνει ότι οι «λίστες» των εκκαθαρίσεων ήταν ήδη έτοιμες και περίμεναν την ευκαιρία να αξιοποιηθούν. 

Η αντίδραση του Ερντογάν άφησε άφωνο και εμένα καθώς τον θεωρούσα δημοκρατικότερο αλλά κυρίως εξυπνότερο. Την ώρα που εξελισσόταν  το πραξικόπημα, πίστεψα ότι ο Ερντογάν θα  αξιοποιήσει την αποτυχημένη απόπειρα εκτροπής , προωθώντας μέτρα εκδημοκρατισμού της χώρας  και των ενόπλων δυνάμεων, ενισχύοντας την εικόνα του στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.  Αντί αυτού, είμαστε θεατές της προσπάθειας του να κυριαρχήσει απόλυτα στην χώρα του, με εντυπωσιακή σκληρότητα  και αυταρχικότητα που διαιρούν την κοινωνία και οδηγούν την χώρα δεκαετίες πίσω. Η δημόσια διοίκηση έχει παραλύσει και ο στρατός έχει αποδιοργανωθεί. Η χώρα μοιάζει να  περιχαρακώνεται από την διεθνή κοινότητα και να επιστρέφει στις παραδοσιακές αξίες της θρησκείας και της αυταρχικής πατριαρχικής οικογένειας. Οι ενέργειες αυτές δείχνουν ότι ο Ερντογάν αδιαφορεί για τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις και ενδιαφέρεται μόνο για την εγκαθίδρυση του δικού του καθεστώτος, εξανεμίζοντας τα θετικά επιτεύγματα δεκαετιών της χώρας του. Η ικανότητα του να χειραγωγεί τον μισό πληθυσμό της χώρας (κυρίως λαϊκά και αγροτικά στρώματα) έχει τον κίνδυνο να τον φέρει σύντομα σε αντίθεση με τον υπόλοιπο πληθυσμό (οικονομική ελίτ, αστοί  μεγάλων πόλεων, μειονότητες) και να αναζωπυρώσει μειονοτικές και αποσχιστικές τάσεις (Κούρδοι, Αλεβίτες κλπ). Ο Ερντογάν κάνει το ίδιο λάθος  με τους τελευταίους σουλτάνους που προτίμησαν να διαμελίσουν την Οθωμανική αυτοκρατορία παρά να την εκσυγχρονίσουν, για να μην χάσουν μέρος από την εξουσία τους.

Όσον αφορά την Ελλάδα, η κατάσταση στην Τουρκία μπορεί να γεννά ανησυχία αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί ευκαιρίες. Η πιθανότητα εξαγωγής της κρίσης είναι υπαρκτή αλλά θεωρώ περιορισμένης σοβαρότητας καθώς ο στρατός της Τουρκίας έχει αποδυναμωθεί και έχει χάσει το κύρος και το ηθικό του. Αντίθετα, πιστεύω ότι η σημερινή κατάσταση στην Τουρκία δεν της επιτρέπει καμία όξυνση με την Ελλάδα καθώς διακινδυνεύουν να βρεθούν ακόμα πιο απομονωμένοι διεθνώς. Όλοι αντιλαμβάνονται ότι η εικόνα της Τουρκίας στο εξωτερικό έχει δεχθεί ένα ισχυρό πλήγμα και οι διεθνείς της σχέσεις έχουν μπεί σε  μία περίοδο αβεβαιότητας. Οι ενέργειες του Ερντογάν κινδυνεύουν να μετασχηματίσουν την Τουρκία  σε μία μουσουλμανική ασιατική χώρα με ασαφή γεωπολιτικό προσανατολισμό. Οι βεβιασμένες ενέργειες του, να προσεγγίσει ξανά την Ρωσία ή το Ισραήλ επιδεινώνουν την κατάσταση διότι εκνευρίζουν τους παραδοσιακούς της συμμάχους (ΗΠΑ, ΕΕ) ενώ ταυτόχρονα δεν πείθουν τους νέους. 

Προσωπικά πιστεύω ότι η κατάσταση στην Τουρκία προσφέρει μια ευκαιρία στην Ελλάδα να αναβαθμίσει τον ρόλο της στην περιοχή και να προσπαθήσει να επιλύσει θετικά, κάποια από τα προβλήματα που έχουμε με την γειτονική χώρα (ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα κλπ). Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που μπορεί να καλύψει το κενό ασφαλείας που δημιουργεί η αστάθεια της Τουρκίας καθώς παραμένει ο μόνος αξιόπιστος συνομιλητής στην ΝΑ Μεσόγειο και ουσιαστικά αποτελεί τα σύνορα του Δυτικού κόσμου στην περιοχή. Οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν μία σπάνια ευκαιρία για την χώρα μας να αποδείξει στην διεθνή κοινότητα τις δυνατότητες της στην σταθερότητα της περιοχής, αξιοποιώντας επιτέλους τα γεωστρατηγικά της πλεονεκτήματα που για δεκαετίες θεωρούταν δεδομένα για τους «συμμάχους» μας. Οι εξελίξεις των τελευταίων χρόνων (αραβική άνοιξη, συριακό, κουρδικό, τουρκία κλπ) δείχνουν ότι οι γεωπολιτική της ευρύτερης περιοχής μας βρίσκεται υπό αναθεώρηση, όπως άλλωστε και η ισχύς του πλανήτη, η οποία από μονοπολική (ΗΠΑ) μετατρέπεται σταδιακά σε πολυπολική (Ρωσία, Κίνα, ΕΕ κλπ). Όμως, ανεξάρτητα από την κατανομή της ισχύος, η ευρύτερη περιοχή μας (Μέση Ανατολή, Βόρεια Αφρική, Καύκασος) αναδεικνύεται ένα από τα σημαντικότερα κέντρα συμφερόντων αλλά και αστάθειας.

Στην φάση αυτή, η χώρα μας πρέπει και μπορεί να αναβαθμίσει τον ρόλο της στην περιοχή διεκδικώντας τα συμφέροντά της (ενέργεια, ναυσιπλοΐα, διεθνές εμπόριο κλπ) για να μην καταλήξει για άλλη μια φορά, ο «δεδομένος» φτωχός και υπάκουος μακρινός συγγενής.

Γιαλαντζί πραξικόπημα στην Τουρκία

Αυτό που συνέβη χθες στην Τουρκία είναι μοναδικό όχι μόνο για την Τουρκία αλλά και για όλο τον πλανήτη. Ο λαός βγήκε στον δρόμο, μετά από έκκληση του Ερντογάν και απέτρεψε στρατιωτικό πραξικόπημα. Είδαμε πολίτες να ανεβαίνουν στα άρματα και να αντιτίθενται σε πάνοπλους στρατιώτες που παρατηρούσαν αμήχανοι. Ο λαός και το διαδίκτυο έσωσαν τον Σουλτάνο καθώς ή έκκληση του για αντίσταση έγινε μέσω του διαδικτύου που τόσο αντιπαθεί ενώ η αντιπαράθεση λαού-στρατού μεταδιδόταν ζωντανά από όλα τα δίκτυα του πλανήτη. 

Το γεγονός είναι εντυπωσιακό, ιδιαίτερα για την Τουρκία όπου ο λαός σέβεται και φοβάται τον στρατό και ουδέποτε αντέδρασε στις πρακτικές του. Φαίνεται ότι στην εποχή του διαδικτύου είναι δύσκολο ακόμα και να κάνεις ένα κλασικό πραξικόπημα.Το πραξικόπημα  φαίνεται ότι απέτυχε και οι υπαίτιοι θα πληρώσουν βαρύ τίμημα σε μια χώρα σαν την Τουρκία. Ήδη παρατηρούνται αντεκδικήσεις πολιτών σε στρατιώτες ενώ αναφέρθηκαν ακόμα και λυντσαρίσματα. 

Ευτυχώς για εμάς, ο Σουλτάνος συνεχίζει να κυβερνά. Η νεοθωμανική πολιτική του τον έφερε σε αντίθεση με όλους σχεδόν τους γείτονες του (Ιράν, Συρία κλπ) αλλά κυρίως με το Ισραήλ και την Ρωσία, δημιουργώντας σε εμάς χώρο συνεργασίας μαζί τους. Η ισλαμική του ταυτότητα και ο αυταρχισμός του μπορεί να ενοχλούν την άρχουσα τάξη της χώρας του αλλά διασφαλίζουν σε εμάς την παραγκώνιση των Κεμαλιστών με τους οποίους οι διεθνείς σχέσεις της Τουρκίας θα ήταν σαφώς καλύτερες. Το διακύβευμα στο εσωτερικό της Τουρκίας είναι απλό : κοινωνική ή πολιτική ελευθερία ? διότι η διασφάλιση και των δύο έχει πολύ δρόμο στην Τουρκική (κατ’ επίφαση) δημοκρατία.

Ο Ερντογάν μπορεί να προωθεί την ισλαμική αυταρχικότητα και τον θρησκευτικό φανατισμό αλλά είναι σαφώς ηπιότερος με τους Κούρδους και τους πολιτικούς του αντιπάλους. Μπορεί να θέλει να επιβάλει την μαντήλα και τον μουσουλμανικό τρόπο ζωής αλλά οι πολιτικές του πρακτικές είναι δημοκρατικότερες από αυτές των Κεμαλιστών.  Αυτοί, εντελώς κοσμικοί και απαλλαγμένοι από θρησκευτικές ιδεοληψίες προσανατολίζονται στην ξενόδουλη (ΗΠΑ) δυτικοποίηση της Τουρκίας και την ορθολογική διατήρηση των εσωτερικών (κόμματα, συνδικάτα, Κούρδοι) και των εξωτερικών εχθρών (Ελλάδα) της πατρίδος τους. 

Πρέπει να ομολογήσουμε ότι την περίοδο Ερντογάν είχαμε τις λιγότερες προκλήσεις από πλευρά Τουρκίας, ενώ η οικονομική ανάπτυξη που επέτυχε ο Σουλτάνος βελτίωσε τις σχέσεις των λαών μας (τουρισμός, εμπόριο κλπ). Είχε την διακριτικότητα να μην εκμεταλλευτεί την οικονομική κρίση και την αρνητική διεθνή κατάσταση στην οποία βρέθηκε (και βρίσκεται) η χώρα μας. Αν αντί αυτού, κυβερνούσαν οι Κεμαλιστές πιστεύω ακράδαντα ότι η χώρα μας θα αντιμετώπιζε, εκτός από οικονομικά και εθνικά θέματα.

Για όλα αυτά, ο Αλλάχ (αλλά και ο Θεός μας) να φυλάει τον Σουλτάνο.

ανατολίτικο παζάρι στην σύνοδο ΕΕ-Τουρκίας

Μαθήματα διαπραγμάτευσης και διπλωματίας έδωσε πάλι η Τουρκία, αυτή την φορά στην σύνοδο κορυφής της Ευρωπαϊκής Ένωσης με θέμα το προσφυγικό. Η Τουρκική αντιπροσωπεία ζήτησε εξωπραγματικές παροχές και συμφωνίες αποσκοπώντας να κερδίσει πολύ περισσότερα από αυτά που θα προσφερόταν. Για άλλη μια φορά, οι Τούρκοι ζητούν υπέρογκα ανταλλάγματα για να υλοποιήσουν αυτονόητες δράσεις, για τις οποίες μάλιστα, είχαν ήδη δεσμευθεί στο τελευταίο ταξίδι της Μέρκελ στην Τουρκία. 

Η Τουρκική διπλωματία εκμεταλλεύεται την δεινή κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ΕΕ από την έλλειψη ενιαίας μεταναστευτικής στρατηγικής και αξιοποιεί το γεγονός ότι οι ακτές της αποτελούν το σημείο εκκίνησης της προσφυγικής ροής προς την Ευρώπη. Αξιοποιεί επίσης το γεγονός ότι κάθε άλλη εναλλακτική διαδρομή των προσφύγων (εκτός της Βαλκανικής οδού) θα περνάει πάλι από την Τουρκία, ειδικότερα των προσφύγων που προέρχονται από την Συρία και το Ιράκ. Η ηγεσία της γειτονικής χώρας αντιλαμβάνεται πολύ καλά, ότι η μείωση των προσφυγικών ροών θα γίνει καλύτερα και αποτελεσματικότερα στο έδαφος της, ειδικά αν χρηματοδοτηθεί από την ΕΕ. Ας μην ξεχνάμε, ότι και η ίδια βρίσκεται σε αρκετά δύσκολη θέση καθώς 2,5 εκατ πρόσφυγες και μετανάστες περιμένουν στις ακτές της να περάσουν στην Ελλάδα, ενώ άλλο 1 εκατ πρόσφυγες από την Συρία έχουν καταφύγει στην Τουρκική παραμεθόριο με την Συρία. 

Κατά συνέπεια, η Τουρκία επιδιώκει τα μέγιστα οφέλη από δράσεις που συμφέρουν και την ίδια. Αυτό θα πει διπλωματία! Το ανατολίτικο παζάρι που θα ακολουθήσει είναι στο αίμα τους, Φυσικά, έχουν απέναντι τους την ψυχρή λογική των ισχυρών Ευρωπαϊκών χωρών αλλά ταυτόχρονα και τις μεταξύ τους διαφωνίες,  οι οποίες μπορεί να δημιουργήσουν ρήγματα στις συνήθως υπεροπτικές και ωφελιμιστικές επιδιώξεις της ΕΕ.

  

Δεν γνωρίζω ποιος θα βγει ωφελημένος από το παζάρι που μόλις ξεκίνησε. Αυτό που γνωρίζω είναι ότι η Τουρκία τόλμησε να απαιτήσει. Σε μια περίοδο, που οι διεθνείς της σχέσεις είναι σε άσχημο επίπεδο, η Τουρκία διεκδικεί υψηλά οφέλη από την ΕΕ για την αντιμετώπιση προβλημάτων για τα οποία και η ίδια ευθύνεται. Ας μην ξεχνάμε, ότι η Τουρκία υποκίνησε και ενίσχυσε ποικιλοτρόπως την Συριακή αντιπολίτευση σε αυτόν τον παράλογο πόλεμο. 

Η Ελληνική διπλωματία, θα πρέπει να παρατηρεί και να διδάσκεται από τέτοιες τακτικές, καθώς η ίδια υπήρξε πάντα φοβική και διστακτική, ακόμα και απέναντι σε ανίσχυρους αντιπάλους. Γιατί, όπως διδάσκει και η ίδια η ζωή, αν δεν ζητήσεις, δεν θα πάρεις. 

νεοθωμανικός τσαμπουκάς

Η κατάρριψη του ρωσικού πολεμικού αεροσκάφους από τα τούρκικα F-16 δημιουργεί νέα δεδομένα και εντείνει ακόμα περισσότερο την συριακή κρίση. Το ρίσκο της Τουρκίας γίνεται ακόμα μεγαλύτερο μετά την σημερινή επιβεβαίωση (NYT, Reuters κλπ) ότι η κατάρριψη του αεροσκάφους έγινε στον συριακό εναέριο χώρο, αποδεικνύοντας ότι η ενέργεια αυτή δεν ήταν πρωτοβουλία ενός θερμοκέφαλου Τούρκου πιλότου αλλά προαποφασισμένη δράση από το Τούρκικο επιτελείο. Το θράσος των Τούρκων είναι τόσο μεγάλο, που δεν διστάζουν να καταγγείλουν στο ΝΑΤΟ και στους διεθνείς οργανισμούς, την για 17'' παραβίαση των συνόρων τους, ξεχνώντας το δικό τους ιστορικό παραβιάσεων στο Αιγαίο, που ποτέ δεν έτυχε τέτοιας αντίδρασης. 

Είναι προφανές, ότι η Τουρκία επιθυμεί διακαώς την διάλυση της διαφαινόμενης συνεργασίας Γαλλίας-Ρωσίας, ίσως και ΗΠΑ εναντίον των τζιχαντιστών του ISIS, υποδαυλίζοντας ακόμα και πολεμική σύρραξη μεταξύ ΝΑΤΟ-Ρωσίας. Η ενέργεια αυτή, επιβεβαιώνει για άλλη μία φορά, την υπόγεια υποστήριξη της Τουρκίας προς τους τζιχαντιστές και την υποκριτική της στάση απέναντί στην διεθνή κοινότητα. Είναι γνωστό, ότι η Τουρκία ήταν αυτή που υποκίνησε (μαζί με την Σαουδική Αραβία και το Κατάρ) την ένοπλη εξέγερση εναντίον του Ασσαντ, εκπαιδεύοντας τους πρώτους μαχητές της συριακής αντιπολίτευσης σε στρατόπεδα στην Αττάλεια, οι οποίοι στην συνέχεια εντάχθηκαν στον ISIS. Είναι επίσης γνωστό, ότι μεγάλο μέρος του πετρελαίου που ελέγχει ο ISIS και με αυτό χρηματοδοτεί τις επιχειρήσεις του, διοχετεύεται στην αγορά μέσω Τουρκίας, με δημοσιεύματα να αποκαλύπτουν ότι η διακίνηση του «ματωμένου» πετρελαίου γίνεται από εταιρεία του υιού Ερντογάν. Όλοι θυμόμαστε, τα ακίνητα τουρκικά άρματα στις πλαγιές του Κομπάνι, που έμοιαζαν σαν να χαζεύουν την ηρωική προσπάθεια των Σύρων Κούρδων εναντίον των τζιχαντιστών, δίνοντας την εντύπωση ότι ήταν εκεί, όχι για να βοηθήσουν, αλλά  να ανακόψουν κάθε διέξοδο διαφυγής των Κούρδων. 

Τα τελευταία χρόνια, η Τουρκία του Ερντογάν, δείχνει σημάδια έντονου υδροκεφαλισμού και αλαζονείας, υπονομεύοντας τις ισορροπίες και την ειρήνη στην γειτονιά μας. Παρ' όλο που η οικονομική της ανάπτυξη, στηρίχθηκε σε τριτοκοσμικές επιλογές (φθηνό εργατικό, υποτελής νομοθεσία, συγκεντροποίηση πλούτου, ολιγαρχική δομή κλπ) και πιθανότατα δημιούργησε μία ακόμα οικονομική φούσκα (για την κερδοσκοπία της παγκόσμιας χρηματιστηριακής ελίτ), η Τουρκία κατάφερε να βελτιώσει σημαντικά τα οικονομικά της μεγέθη (1 τρις ΑΕΠ, 1η μουσουλμανική βιομηχανική δύναμη, μέλος των G20 κλπ) ξεφεύγοντας από την μέγγενη της χρεωκοπίας, του πληθωρισμού και της υπανάπτυξης που την συνόδευαν έως την δεκαετία του '80. 

Η επιτυχία αυτή,  έδωσε ώθηση στις νεοθωμανικές φαντασιώσεις του διδύμου Ερντογάν-Νταβούτογλου και γέννησε γεωπολιτικές επιδιώξεις περιφερειακής υπερδύναμης στην Μέση Ανατολή και τον μουσουλμανικό κόσμο. Όμως μέχρι τώρα, η στρατηγική αυτή είχε τα αντίθετα αποτελέσματα από τα προσδοκώμενα, διαταράσσοντας τις σχέσεις της Τουρκίας με σχεδόν όλους τους γεωπολιτικούς παράγοντες της περιοχής (Ιράν, Ισραήλ, Ρωσία, Αίγυπτος, ακόμα και με τις ΗΠΑ). Οι σχέσεις της με την ΕΕ δεν φαίνονται καλύτερες και η άκομψη αντιμετώπιση της διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών από την Τουρκία, δημιουργεί προβληματισμούς.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η Τουρκία έρχεται σε αντιπαράθεση με την Ρωσία. Από τον 16^ο αιώνα έως το 1918, έχουν αναμετρηθεί πάνω από 15 φορές και ποτέ δεν νίκησε η Τουρκία. Ειδικότερα τον 19^ο αιώνα, οι μεταξύ τους πόλεμοι κατέληγαν σε απώλειες οθωμανικών εδαφών και υπογραφή δυσμενών συνθηκών για την Τουρκία, πάντα μετά από παρέμβαση των Δυτικών, που δεν ήθελαν την επέκταση της Ρωσίας προς νότο. 

Σήμερα, η Ρωσία του Πούτιν αναβαθμίζει συνεχώς την γεωστρατηγική της ισχύ, αξιοποιώντας την Αμερικανική αναδίπλωση και την πολύ-πολικότητα της νέας τάξης πραγμάτων. Η πορεία της τα τελευταία χρόνια δείχνει ότι η Ρωσία επανέρχεται ισχυρότερη από ποτέ, διεκδικώντας χωρίς πολιτικές (σοβιετική περίοδος) ή οικονομικές-παραγωγικές (τσαρική Ρωσία) αγκυλώσεις την θέση της στην παγκόσμια σκακιέρα.

Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία του Ερντογάν, επαρμένη από τις δάφνες της επισφαλούς οικονομικής της ενδυνάμωσης,  προσπαθεί να ανάγει την προσφιλή της μέθοδο του τσαμπουκά σε γεωπολιτική πρακτική. 

Όμως, οι φίλοι μας οι Τούρκοι πρέπει να μην ξεχνούν ότι βασική προϋπόθεση για να πετύχει ο τσαμπουκάς είναι να είσαι έτοιμος να υποστείς τις συνέπειες της αποτυχίας του. Αν δεν γνωρίζεις τις συνέπειες ή δεν είσαι διατεθειμένος να τις υποστείς τότε κάτσε στα αυγά σου. Αλλιώς είσαι επικίνδυνος, κυρίως για τον εαυτό σου.